فرهنگ رضوی

چکیده  فضای شهر به وسیلۀ فرایندهای اجتماعی، اقتصادی و طبیعی در حال تغییر و نوزایی است. در این راستا، پاسداشت سرمایه‌های فرهنگی در یک شهر، یکی از چالش‌های بنیادین جهان معاصر است؛ هویت مردم، بر سرمایه‌های فرهنگی برجای مانده از گذشته، استوار است و یافتن راهی میانه برای توسعۀ پایدار شهرها، همراه با حفظ شاخصه‌های هویتی، دغدغۀ همیشگی پژوهشگران این حوزه بوده‌ است. از جملۀ سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، شخصیتِ امام رضا (ع) است که سفر ایشان به ایران، بزرگ‌ترین رویداد مذهبی تاریخ ایران بوده و گنجینه‌ای از روایت‌ها را در اختیار ایرانیان قرار داده‌ است؛ روایت‌هایی که هر کدام، ضمن آنکه به‌مثابۀ سرمایۀ فرهنگی می‌توانند مورد توجّه قرار گیرند، قابلیت تبدیل به سرمایۀ نمادین و ایجاد ارزش افزوده را نیز دارند. این پژوهش به روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اسنادی و کتابخانه‌ای در پی بیان این موضوع است که چگونه می‌توان با بهره‌گیری از این سرمایه‌های فرهنگی به آفرینش سرمایۀ نمادین در فضاهای شهری و روستایی پرداخت و هویت شهری را بر این خاستگاه عظیم اجتماعی و فرهنگی استوار کرد. برساختن هویت تاب‌آور و توسعۀ پایدار شهرها با تکیه بر ظرفیت‌ سرمایه‌های نمادین‌شده از روایت‌ها پیرامون امام رضا (ع) امکان‌پذیر است؛ بخش عمدۀ این توسعۀ پایدار، می‌تواند متکی بر گردشگری مذهبی باشد.

چکیده معرفی سیره و سیمای امام رضا (ع) و شناساندن شخصیت ایشان از اهداف نویسندگان و سرایندگان ادبیات رضوی کودک و نوجوان است که فعالان این عرصه به عنوان یک رسالت به آن نگریسته و سعی دارند با شیوه­های مختلف به این مهم دست یابند. توجه به این نکته که معرفی سیمای امام رضا(ع) به چه شکل مطلوب و مناسب­تر است، می­تواند در برنامه­ریزی، تصمیمات و ارتقای کیفیت آثار رضوی برای کودکان و نوجوانان تأثیر زیادی داشته باشد. به همین دلیل هدف این پژوهش واکاوی ویژگی­های معرفی مطلوب و مناسب سیره و سیمای امام رضا(ع) در ادبیات داستانی کودک و نوجوان و غنا بخشیدن به آن از دید متخصصان این حوزه براساس رویکرد کیفی و نظریه زمینه­ای است. داده­های مورد نیاز از طریق نمونه‌گیری نظری و هدفمند توسط مصاحبه‌های عمیق نیمه ساختاریافته با معلمان و متخصصان حوزۀ ادبیات و کودک در شهر قم گردآوری و طی سه فرایند: کدگذاری باز، محوری و گزینشی، مفهوم­پردازی و تجزیه تحلیل شده است. یافته­های پژوهش شامل 162 مفهوم اولیه، 55 مضمون فرعی و 18 مضمون اصلی بود که مقولۀ هسته، «غنای معرفی سیمای امام رضا (ع) در ادبیات کودک و نوجوان» برساخت گردید. همچنین مدل الگوواره­ای، شرایط و علل، عوامل و ضرورت­های لازم را بازنمایی می­کند. برای غنای معرفی و شناساندن سیره و سیمای امام رضا (ع) در ادبیات داستانی کودک و نوجوان لازم است تمام مؤلفه­های اثرگذار با اتخاذ تدابیر و استراتژی­های لازم، پیامدهای این امر را فراهم سازند. 

چکیده متیو لیپمن برنامۀ کاربردی فلسفه برای کودکان (فبک) را به‌عنوان برنامۀ آموزشی در اوایل دهۀ 1970 مطرح کرد و به همّت و اندیشۀ وی به‌تدریج تکامل یافت، چنان‌که استقبال کودکان و معلّمان به‌عنوان مخاطبان آن، سبب گسترش این برنامه در جامعۀ آمریکا و دیگر جوامع اروپایی، آفریقایی و آسیایی شده‌ است. پرورش قدرت تفکّر و استدلال در کودکان هدف لیپمن از برنامۀ فبک است تا زمینة پرورش انسان‌هایی متفکّر، آگاه، هدفمند، پرسشگر و خلاّق فراهم شود. داستان‎هایی ابزار برنامۀ فبک هستند که با شگردهای این برنامه نگاشته شوند تا کودک و نوجوان را به حلقۀ کندوکاو رهنمون کنند. تفکّر چندبُعدی شامل تفکّر خلاق، مراقبتی، انتقادی و مشارکتی است که لیپمن و همکاران وی برای پرورش ذهن پرسشگر و چالشی در مخاطب (کودک و نوجوان) تبیین و تعریف کرده‌اند. روایت‌های برگرفته از زندگی اسوه‌های مذهبی بازدهی ارزشمندی برای بومی‌سازی گونه‌های تفکّر، زمینه‌های مفاهیم و پرسش‌های فلسفی و ذهنی آن دارد؛ بنابراین، روایت‌های دینی و مذهبی به استناد عناصر فانتزی (شگرف و شگفت)، شخصیت‌هایی انتخابی و الگوهایی ارزنده می‌تواند معیاری خوب در اجرای برنامۀ فلسفه برای کودکان باشد. این پژوهش گونه‌های تفکّر را در مجموعة حکایت‌های «مثل امام رضا (ع) باش» از حسین میرزایی بر پایۀ تفکّر چندبعدی لیپمن با رویکردی توصیفی تحلیلی بررسی کرده‌ است. دستاورد این پژوهش حاکی است که این حکایت‌ها محرکی قوی برای کندوکاو فلسفی هستند و ظرفیت لازم را برای تبیین مفاهیم و پرسش­های فلسفی و ذهنی دارند، چنان‌که تبادل اندیشه و مهارت‌های فکری و استدلالی یا تفکّر انتقادی و خلاق از مهم‌ترین و برجسته‌ترین گونه‌های تفکّر در مجموعة حکایت‌های «مثل امام رضا ^(ع) باش» هستند.

چکیده این مقاله با تکیه بر داده‌های وقف‌نامه‌ها در آستان‌قدس‌رضوی و شواهد تاریخی، می‌کوشد تصویر روشنی از سیر وقف‌های غیرمنقول، واقفان، نوع رَقَبات و پراکندگی جغرافیایی‌شان، مصرف موقوفات و نیز واگذاری تولیت یا ناظر ارائه ‌کند. برای توضیح این تحولات از تاریخ اجتماعی و پاره‌ای مفاهیم نظری بهره‌ گرفته‌ و از روش تاریخی توصیفی تحلیلی و مصاحبه استفاده شده ‌است. یافته‌ها بیانگر آن است که: میانگین سالانه وقف‌های غیرمنقول در پهلوی حدود یک و نیم است. 85% واقفان متعلق به پایگاه اجتماعی متوسط‌متوسط و متوسط ‌بالا بوده و به جز اندکی از تجار و کسبه،40% تولیت موقوفه را به آستان واگذار کرده‌ و54% ناظر تعیین نکرده‌اند. 68% موقوفات جنبه خاص داشته و حدود 22% مصارف برای امور درمانی بوده‌ است. همچنین بیشترین فراوانی رقبات با 13% زمین است. میانگین سالانه وقف در زمان‌هایی که یک نفر متولی و استاندار بوده 07/2 درحالی که برای سال‌هایی که فقط متولی بوده 30/1بوده ‌است. ضریب ‌همبستگی ارتباط مستقیم بین اقدامات متولیان و میزان وقف و نیز ارتباط مستقیم و شدید بین تعداد رقبات و ماه‌های تولیت را نشان می‌دهد. ضمن آنکه باید به مؤلفه‌های وجهۀ اجتماعی نایب‌التولیه‌ها، ثبات اجتماعی، بوروکراتیک‌شدن آستان و تاثیر سیاست‌های حکومت نیز توجه داشت؛ بنابراین واقفان این عصر بر مبنای درکی از نیازهای جامعه که به واسطۀ اقدامات متولیان آستان و شبکه‌های اجتماعی متاثر از محیط نهادی، پررنگ‌تر شده بود، اقدام به وقف کرده‌اند. درضمن تمرکز در برخی شهرها را می‌توان با رویکرد شناختی و تداوم سنت وقف توضیح داد، ولی عدم‌تشویق و همراهی روحانیت و حکومت و نیز رشد بنگاه‌های خیریه بر عدم‌پراکندگی وقف موثر بود.

چکیده تعداد قابل ­توجهی ازاحادیث امام ­­رضا(ع) به ­مبحث امامت اختصاص دارد. از این­ رو، مطالعه این احادیث از زاویه ­های مختلف حائز اهمیت فراوان است. این مقاله می­ کوشد با استفاده از روش­ تاریخی، ضمن شناخت مؤلفه­ های ­امامت در نگاه امام(ع)، پیوند آن­ها را با فضای­ تاریخیِ معاصر ایشان دریابد. بر این ­اساس، پرسش این پژوهش آن است که چه نوع ارتباط معناداری میان فضای ­تاریخی هم ­عصر امام علی­ بن ­موسی(ع) با تنوع موضوعیِ احادیث امامت منقول از ایشان وجود دارد؟  
بر پایۀ فضای سیاسی و فرهنگی انتهای سدۀ ­دوم و ابتدای سدۀ ­سوم هجری مشخص شد که در این دوره، همچنان مسئلۀ رهبری و امامت جامعۀ ­اسلامی چالش­ برانگیزترین مشکل فرق ­و­ مذاهب اسلامی بوده ­است. از این رو، احادیث فراوان امام ­رضا(ع) دربارۀ مسئله امامت در ارتباط مستقیم با بحران­ ها و چالش­ های زمانه ایشان چون خلافت و امامت انتخابی، عقیده جایز بودن خلافت مفضول با وجود افضل، تفضیل خلفا، فرقه ­های درون شیعی و غلات است.
از مهم­ترین اقدامات امام(ع) برای پاسخ به این شبهات و هجمه­ ها، تثبیت حقانیت امامت اهل ­بیت(ع) به ­واسطۀ تمرکز بر مؤلفه­ های نص امامت و جایگاه الهی ائمه(ع)، فضایل و افضلیت امام علی(ع)، علم و عصمت، حجت­­ الهی­ و مفترض ­الطاعه بودن امام بوده­ است. هر کدام از این مؤلفه­ ها به­ روشنی نظرات حضرت علی ­بن­ موسی(ع) درخصوص تفاوت­ ها، نقاط ضعف و اشتباه دیدگاه ­های فِرق معاصر ایشان را بازتاب می ­دهد.

چکیده آثاری که از خاندان اهل بیت پیامبر(ص) در میان ما به ودیعه نهاده شده، از برجسته ­ترین و زیباترین متون در هر عصر و زمانی به ­شمار می ­رود؛ بنابراین می ­طلبد هر یک از پژهشگران به فراخور توان علمی خود به کشف زیبایی­ ها و بیان جنبه ­های متعدد این میراث بزرگ اسلامی بپردازند. از آنجا که واژگان سهم بسیاری در شناخت سبک نویسنده، ارزیابی صناعت و فصاحت متن ادبی و شناخت اندیشه ­ها و مضامین درونی و پنهانی متن دارند، واکاوی آن­ ها به­ عنوان مؤلفه یک متن ادبی کمک شایانی به پژوهشگر می­ کند تا جهات مختلفی از اثر تنها با بررسی در یک مقوله کاوش شود. در میان انواع مختلف عناصر زبانی، شناخت واژه‌ها راهی برای تشخیص دقیق هنرنمایی‌ها و فصاحت و بلاغت  نوشته­ های معصومین (ع) و تمایز آن با سبک غیر معصومین است. از آنجا که نیایش‌ها و ادعیه معصومین(ع) به­ عنوان یکی از مهم ­ترین انواع ادبی و دینی به­ شمار می‌رود که از جهت زبانی و گفتاری از اهمیت ادبی بالایی برخوردار است؛ این مقاله به روش توصیفی تحلیلی مقولۀ واژه‌گزینی و اشکال مختلف آن در نیایش‌های امام رضا (ع)  بررسی کرده است. هدف پژوهش پاسخ به پرسش­ هایی همچون چگونگی نحوۀ کاربست واژگان و انواع و کارکردهای مختلف آن در نیایش ­های امام رضا (ع) و میزان بسامد آن­ ها در تنوع سبک‌ها و تناوب مضامین است. ایشان در دعاهایشان از واژگان انتزاعی، نشاندار، صریح و خاص بیشتر بهره گرفته و به اصل سازگاری واژگان با موضوع نیایش و موقعیت‌ها و مضامین به کار رفته در آن­ ها توجه کرده است.

چکیده مناظرات ائمۀ اطهار (ع) به ­ویژه امام رضا (ع) به دلیل گستردگی دامنۀ موضوعی، روشی و فضای علمی به­ عنوان بخشی از منابع مؤثر تبیین و ترویج معارف اسلامی از اهمیت بسزایی برخوردار است. در این پژوهش به واکاوی ابعاد علمی و اخلاقی مهم‌ترین مناظرات امام رضا (ع) با پیروان ادیان و دانشمندان فرق و افراد مختلف بر پایۀ «نظریۀ کنش گفتاری» آستین از حیث زبان‌شناسی پرداخته شده و هدف این بوده است تا چگونگی استفاده از الگوی سه سطحی آستین در هنگام سخن گفتن و کنش‌های پنج‌گانه سرل در مناظرات امام رضا (ع) از جنبه‌های علمی واخلاقی به تصور کشیده شود. نظریۀ کنش گفتاری از رویکردهایی است که در حوزۀ تحلیل گفتمان مطرح بوده و آستین در آن به این نتیجه رسیده که همۀ اظهارات زبانی از سنخ اظهارات کنشی (انشایی) و از مقوله فعل بوده و در واقع هر اظهاری نوعی کنش گفتاری است. جان سرل نیز بر پایۀ این نظریه و در ادامه تلاش‌های استادش، کنش‌‌های گفتاری را به پنج کنش اظهاری، ترغیبی، تعهدی، عاطفی و اعلامی تقسیم کرد. با تطبیق نظریه‌های این دو بر برخی مناظرات امام رضا (ع) این نتیجه به دست آمده که امام رضا (ع) به آنچه این دو زبان‌شناس گفته‌اند، توجه داشته است که می‌تواند الگویی مناسب برای مباحث روشمند، علمی و آکادمیک باشد. همچنین مشخص شده که امام رضا (ع) از دو سطح نخست کنش‌ها یعنی کنش بیانی و کنش منظوری به هدف نیل به کنش تأثیری در مناظرات و گفت­ وگوهای خود بهره برده‌اند تا از این طریق قصد خود را به مخاطب القا کند و بر او تأثیرگذار باشد؛ بنابراین باید گفت الگوی سه سطحی آستین یعنی کنش بیانی، منظوری و تأثیری در کنار کنش‌های پنج‌گانه سرل مدّ نظر امام رضا (ع) بوده است؛ به گونه‌ای که با تعمیم به دیگر مناظرات، می‌توان گفت کنش تأثیری نتیجه اغلب مناظرات و مباحثات علمی امام رضا (ع) بوده است.

چکیده     نظریۀ عدالت بین ­نسلی واکنشی نظری به مسئله بحران محیط زیست و تهدید حقوق نسل­ های آینده و مقصد آن دست یابی به کیفیت زندگی بهتر برای همۀ نسل‌ها و تحقق اهداف توسعه پایدار است؛ به­ رغم مدرن بودن این تئوری در حقوق بین‌الملل، توجه به حیات و سلامت همۀ نسل‌ها از جمله نسل‌‌های آینده در فرهنگ رضوی سابقۀ دیرینه ­ای دارد؛ مجموع آموزه‌های قرآن و سنت و تأکید گفتار و رفتار امام رضا (ع) بیانگر آن است که مفهوم عدالت بین نسلی برای تأمین حقوق نسل آینده و پاسداشت منابع طبیعی و محیط زیست وظیفه ­ای اجتماعی و اخلاقی و متشکل از سه بعد تکلیف و مسئولیت زیست محیطی، همبستگی اجتماعی و ایجاد فرصت برابر و کارایی اقتصادی و پایداری مصرف  و در واقع همان ابعاد توسعۀ پایدار در حقوق بین الملل است؛ با این تفاوت که در گفتمان نظام حقوق بین الملل صرفا حفاظت از حقوق نسل­ های آینده مدنظر قرار گرفته است؛ اما در فرهنگ رضوی بر محوریت خداوند و اعتلای رویکرد هستی­ شناختی انسان تاکید شده است؛ مضاف بر آنکه عدالت در حقوق بین الملل، شرط لازم توسعۀ پایدار است؛ اما در فرهنگ مذکور فراتر از شرط لازم و تداوم حیات، بلکه خود، عین پایداری و بقای حیات است؛ لذا هر نسلی تمامی منافع عمومی را به امانت از نسل­ های قبلی دریافت می­ کند و تعهداتی به­ عنوان متولی برای محافظت از آن برای نسل­ های آینده در مقام ذی نفع دارد؛ همچنین در فرهنگ مذکور عدالت مفهومی گسترده دارد که علاوه بر حوزۀ تکوین، حوزه ­های تشریع و جزا را نیز در بر می­ گیرد. مواردی چون برقراری عدالت، منع اسراف و تباه­ سازی اموال و ... نقش بسزایی در برقراری عدالت بین نسلی دارد؛ امام رضا (ع) علاوه بر الگو بودن برای دیگران در استفادۀ بهینه و عادلانه از این منابع و حفاظت از آن نیز همکاری داشته ­اند؛ بنابراین افزایش آگاهی عمومی و توجه به آموزه­ های رضوی می­ تواند نقش موثری در برقراری عدالت بین نسلی و کنترل بحران زیست محیطی داشته باشد.

چکیده     یکی از رایج‌ترین شکل‌های گردشگری در سراسر جهان، گردشگری مذهبی است. این تحقیق با رویکردی توصیفی تحلیلی به بررسی آثار ارتباط زائران و مجاوران در آیین مذهبی پیاده‌روی به مشهد در بازۀ زمانی دهۀ آخر ماه صفر در سال1401 شمسی، بر دو شاخص کیفیت زندگی و سرمایۀ اجتماعی ساکنان می‌پردازد. جامعۀ آماری این پژوهش کلیۀ خبرگان در امور برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای و حوزۀ گردشگری و خدمات زیارت در شهر مشهد است. با توجه به اینکه تجزیه و تحلیل این تحقیق به روش کیفی است، برای تعداد نمونه با روش اشباع نظری، نمونه‌گیری تا مرحله‌ای ادامه پیدا می‌کند که پاسخ 25 نفر از کارشناسان و خبرگان به هم نزدیک می‌شود. میزان ضریب توافق کندال شاخص‌های این تحقیق برابر با 0.864 است؛ بنابراین در هر مرحله 10 پرسش‌نامه محقق ساخت، توزیع و انتخاب افراد پرسش شونده  بر اساس نمونه در دسترس به صورت هدفمند صورت می گیرد. با بررسی فردی و دموگرافی اعضا و با استفاده از آزمون تی تک نمونه‌ای در نرم‌افزار SPSS به دو سوال عمده تحقیق، پاسخ و سپس از طریق تحلیل(سلسله مراتبی) AHP به ضریب اهمیت هر معیار پرداخته می‌شود. با توجه به بررسی حاصل از میانگین شاخص‌ها و معیارها و سطح معناداری آزمون شاخص کیفیت زندگی و سطح معناداری آزمون شاخص سرمایۀ اجتماعی، می‌توان نتیجه گرفت که این ارتباط اجتماعی، باعث افزایش کیفیت زندگی و سرمایۀ اجتماعی ساکنان می‌شود. در مقولۀ کیفیت زندگی به ترتیب کیفیت محیط و مسکن، سلامت و بهزیستی فردی اجتماعی و همبستگی و مشارکت، دارای اولویت بالا شناخته ‌شده‌اند و اشتغال و درآمد، آموزش و فرهنگ، کیفیت زیرساخت‌ها و تفریح و اوقات فراغت، در اولویت‌های بعدی است. همچنین در اولویت‌بندی و ضریب اهمیت مقولۀ سرمایۀ اجتماعی، اعتماد به زائران، امنیت برای تردد در شب وآگاهی از گردشگری مذهبی دارای بالاترین ضریب اهمیت بوده‌اند.