تحلیل حکایت های «مثل امام رضا (ع) باش» بر پایۀ انگارۀ تفکر چندبعدی لیپمن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

2 دانش آموخته دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده
متیو لیپمن برنامۀ کاربردی فلسفه برای کودکان (فبک) را به‌عنوان برنامۀ آموزشی در اوایل دهۀ 1970 مطرح کرد و به همّت و اندیشۀ وی به‌تدریج تکامل یافت، چنان‌که استقبال کودکان و معلّمان به‌عنوان مخاطبان آن، سبب گسترش این برنامه در جامعۀ آمریکا و دیگر جوامع اروپایی، آفریقایی و آسیایی شده‌ است. پرورش قدرت تفکّر و استدلال در کودکان هدف لیپمن از برنامۀ فبک است تا زمینة پرورش انسان‌هایی متفکّر، آگاه، هدفمند، پرسشگر و خلاّق فراهم شود. داستان‎هایی ابزار برنامۀ فبک هستند که با شگردهای این برنامه نگاشته شوند تا کودک و نوجوان را به حلقۀ کندوکاو رهنمون کنند. تفکّر چندبُعدی شامل تفکّر خلاق، مراقبتی، انتقادی و مشارکتی است که لیپمن و همکاران وی برای پرورش ذهن پرسشگر و چالشی در مخاطب (کودک و نوجوان) تبیین و تعریف کرده‌اند. روایت‌های برگرفته از زندگی اسوه‌های مذهبی بازدهی ارزشمندی برای بومی‌سازی گونه‌های تفکّر، زمینه‌های مفاهیم و پرسش‌های فلسفی و ذهنی آن دارد؛ بنابراین، روایت‌های دینی و مذهبی به استناد عناصر فانتزی (شگرف و شگفت)، شخصیت‌هایی انتخابی و الگوهایی ارزنده می‌تواند معیاری خوب در اجرای برنامۀ فلسفه برای کودکان باشد. این پژوهش گونه‌های تفکّر را در مجموعة حکایت‌های «مثل امام رضا (ع) باش» از حسین میرزایی بر پایۀ تفکّر چندبعدی لیپمن با رویکردی توصیفی تحلیلی بررسی کرده‌ است. دستاورد این پژوهش حاکی است که این حکایت‌ها محرکی قوی برای کندوکاو فلسفی هستند و ظرفیت لازم را برای تبیین مفاهیم و پرسش­های فلسفی و ذهنی دارند، چنان‌که تبادل اندیشه و مهارت‌های فکری و استدلالی یا تفکّر انتقادی و خلاق از مهم‌ترین و برجسته‌ترین گونه‌های تفکّر در مجموعة حکایت‌های «مثل امام رضا (ع) باش» هستند.

کلیدواژه‌ها


اکبری، احمد؛ جاویدی کلاته جعفرآبادی، طاهره؛ شعبانی ورکی، بختیار؛ تقوی، محمد. (1391). «فلسفه برای کودکان (P4C): مضامین فلسفی در داستان‌های متون ادب فارسی». تفکر و کودک. دوره 3. شماره 6. صص: 1-25.
البرزی، محبوبه. (1386). «تبیین واسطه‌گری باورهای انگیزشی در مدل خلاّقیت کودکان با رویکرد به متغیرهای خانوادگی، مدرسه‌ای و باورهای اسنادی در دانش‌آموزان مقطع ابتدایی». رسالۀ دکتری. استاد راهنما محمد خیر و محمد مزیدی. دانشگاه شیراز.
ایروانی، شهین؛ مختاری، خدیجه. (1390). «جایگاه مفاهیم فلسفی در ادبیات داستانی کودک ایران». مطالعات ادبیات کودک. سال دوم. شماره1. صص: 1-31.
جهانی، جعفر. (1382). دیباچهای بر شیوههای پژوهش در تفکّر انتقادی. شیراز: ملک سلیمان.
حسینی، مالک؛ حسینی، سیدحسن. (1390). «اخلاق تفکر انتقادی». پژوهشهای فلسفی. سال 5. شماره 8. صص: 1- 13.
سلطان‌القرائی، خلیل؛ سلیمان‌نژاد، اکبر. (1387). «تفکّر انتقادی و ضرورت آموزش آن در کلاس درس». تربیت اسلامی. سال سوم. شماره 6. صص: 181- 195.
سهرابی، راضیه؛ البری، محبوبه؛ خوشبخت، فریبا. (1392). «مقایسۀ افسانه‌های ایرانی، کتاب‌های داستانی تصویری ایرانی و کتاب‌های داستانی تصویری خارجی بر مبنای مؤلفه‌های تفکّر فلسفی». مطالعات ادبیات کودک شیراز. سال چهارم. شماره 1(7). صص: 91- 112.
سیف، علی‌اکبر. (1387). روانشناسی پرورشی نوین: روانشناسی یادگیری و آموزش. ویراست 6. چاپ 3 (چاپ مکرر، چهل و دوم). تهران: دوران.
صفایی‌مقدم، مسعود. (1388). «بررسی تحلیل نهضت آهستگی و آنچه برای نهضت فلسفه برای کودکان در اختیار دارد». فرهنگ. سال هشتم. شماره 69. صص: 59- 82.
عظمت‌مدار فرد، فاطمه؛ بختیار نصرآبادی، حسن علی؛ حیدری، محمد حسین؛ قائدی، یحیی. (1397). «بررسی ظرفیت سه داستان از رسالۀ دلگشای عبید زاکانی بر اساس مؤلفه‌های تفکّر فلسفی لیپمن». مطالعات ادبیّات کودک شیراز. سال نهم. شماره 2 (18). صص: 99- 122.
علی‌زاده، پوران. (1400). «بررسی محتوایی داستان‌های گروه سنی «د» از جهت تطبیق با مهارت‌ها و مؤلفه‌های تفکّر فلسفی لیپمن». مطالعات و تحقیقات ادبی. سال 12. شماره 3 (21). 119-145.
فیشر، رابرت. (2013). آموزش و تفکّر. ترجمۀ فروغ کیان‌زاده. اهواز: رسش.
فیشر، رابرت و همکاران. (1387). شکوفاسازی خلاّقیت. ترجمه ناتالی چویینه. تهران: پیک بهار.
کرفت، آنا. (1388). پرورش خلاّقیت در کودکی. ترجمۀ مهدی نورانی. تهران: رسش.
کلمز، هریس و رینولد بین. (1986). آموزش مسئولیت به کودکان. ترجمه پروین علی‌پور. مشهد: آستان قدس رضوی.
کندی، دیوید و همکاران. (1389). فیلسوفان کوچک. ترجمۀ یحیی قائدی. تهران: آییژ.
حبیبی، مجید؛ عراقی، لیلا. (1394). داستانی برای کندوکاو. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مکتبی‌فرد، لیلا. (1388). «سیر تحول و شکل‌گیری مهارت‌های تفکّر انتقادی در داستان‌های تألیفی ایران برای کودکان و نوجوانان». تفکّر و کودک. سال اول. شماره1. صص: 100-124.
میرزایی، حسین. (1397). مثل امام رضاg باش. دو جلدی. مشهد: آستان قدس رضوی.
ناجی، سعید. (1399). معیار فبک برای داستان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
یاری دهنو، مراد. (1394). درآمدی بر برنامۀ فلسفه برای کودکان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.