ارزش های گفتمانی در مناظرات امام رضا (ع) (مطالعه موردی مناظرات بر پایه نظریه کنش گفتاری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

2 دانشجوی دکترای مطالعات زنان و خانواده ، دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران

چکیده
مناظرات ائمۀ اطهار (ع) به ­ویژه امام رضا (ع) به دلیل گستردگی دامنۀ موضوعی، روشی و فضای علمی به­ عنوان بخشی از منابع مؤثر تبیین و ترویج معارف اسلامی از اهمیت بسزایی برخوردار است. در این پژوهش به واکاوی ابعاد علمی و اخلاقی مهم‌ترین مناظرات امام رضا (ع) با پیروان ادیان و دانشمندان فرق و افراد مختلف بر پایۀ «نظریۀ کنش گفتاری» آستین از حیث زبان‌شناسی پرداخته شده و هدف این بوده است تا چگونگی استفاده از الگوی سه سطحی آستین در هنگام سخن گفتن و کنش‌های پنج‌گانه سرل در مناظرات امام رضا (ع) از جنبه‌های علمی واخلاقی به تصور کشیده شود. نظریۀ کنش گفتاری از رویکردهایی است که در حوزۀ تحلیل گفتمان مطرح بوده و آستین در آن به این نتیجه رسیده که همۀ اظهارات زبانی از سنخ اظهارات کنشی (انشایی) و از مقوله فعل بوده و در واقع هر اظهاری نوعی کنش گفتاری است. جان سرل نیز بر پایۀ این نظریه و در ادامه تلاش‌های استادش، کنش‌‌های گفتاری را به پنج کنش اظهاری، ترغیبی، تعهدی، عاطفی و اعلامی تقسیم کرد. با تطبیق نظریه‌های این دو بر برخی مناظرات امام رضا (ع) این نتیجه به دست آمده که امام رضا (ع) به آنچه این دو زبان‌شناس گفته‌اند، توجه داشته است که می‌تواند الگویی مناسب برای مباحث روشمند، علمی و آکادمیک باشد. همچنین مشخص شده که امام رضا (ع) از دو سطح نخست کنش‌ها یعنی کنش بیانی و کنش منظوری به هدف نیل به کنش تأثیری در مناظرات و گفت­ وگوهای خود بهره برده‌اند تا از این طریق قصد خود را به مخاطب القا کند و بر او تأثیرگذار باشد؛ بنابراین باید گفت الگوی سه سطحی آستین یعنی کنش بیانی، منظوری و تأثیری در کنار کنش‌های پنج‌گانه سرل مدّ نظر امام رضا (ع) بوده است؛ به گونه‌ای که با تعمیم به دیگر مناظرات، می‌توان گفت کنش تأثیری نتیجه اغلب مناظرات و مباحثات علمی امام رضا (ع) بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن الکریم.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1372). عیون أخبار الرضا. ترجمه محمدباقر آقانجفی. تهران: علمیه اسلامیه.
استیور، دان. (1384). فلسفه زبان دینی. ترجمه ابوالفضل ساجدی. قم: ادیان.
بروجردی، سیدحسین. (1384). جامع أحادیث الشیعة فی احکام الشریعه. قم: المهر.
پایا، علی. (1383). فلسفه تحلیلی؛ مسائل و چشماندازها. چاپ دوم. تهران: طرح نو.
پهلوان‌نژاد، محمدرضا؛ رجب‌زاده، مهدی. (1389). «تحلیل متن زیارت‌نامه حضرت امام رضا g بر پایۀ نظریۀ کنش گفتار». فلسفه و کلام. شماره 42. پاییز و زمستان. صص: 37-54.
التورات السامریة. (1978). ترجمه ابوالحسن اسحاق الصوری. مصر: دارالانصار.
چاوشیان، حسن. (1386-87). «زبان‌شناسی و تحلیل گفتمان». ادبپژوهی. شماره 4. صص: 117-139.
حسینی شیرازی، محمد. (1423). تبیین القرآن. بیروت: دارالعلوم.
حمیری، عبدالله بن جعفر. (1413). قرب الإسناد. قم: مؤسسة آل البیت b.
راوندی، قطب‌الدین. (1368). الخرائج و الجرائح. قم: مدرسه امام مهدی f.
سرل، جان آر. (1385). افعال گفتاری. ترجمه محمدعلی عبداللهی. چاپ دوم. قم: نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سلیمی‌نوه، اصغر. (1383). «گفتمان در اندیشۀ فوکو». کیهان فرهنگی. شماره 219. دی‌ 1383. صص:50 – 55.
سعدی، مصلح‌الدین. (1388). کلیات سعدی. تهران: طلایه.
السید، کمال. (1379). عشق هشتم: نگاهی نو به زندگی و زمانه حضرت معصومه h و امام رضا g. ترجمه حسین سیدی. تهران: مدرسه.
شجاعی گلپایگانی، سید زین‌العابدین. (1373). زندگانی حضرت علی بن موسی الرضا g. قم: دفتر نشر مصطفی.
شهید ثانی. (1374). منیة المرید فی آداب المفید و المستفید. ترجمه سید محمد باقر حجتی. چاپ بیستم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صفوی، کورش. (1387). درآمدی بر معناشناسی. چاپ سوم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
طاهری اکردی، محمدحسین. (1387). پیشینه تاریخی گفتگوی اسلام و مسیحیت با تأکید بر دیدگاه شیعه و کاتولیک. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
طبرسی، احمد بن علی. (1416). الاحتجاج علی اهل اللجاج. قم: اسوه.
عروسى حویزى. عبدعلى بن جمعة. (1415). تفسیر نور الثقلین‌. تصحیح سیدهاشم‌ رسولى محلاتى. قم: اسماعیلیان‌.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1363). تفسیر العیاشی. قم: العلمیه.
عمادزاده، حسین. (1335). زندگی حضرت امام رضا g. تهران: اقبال.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (بی‌تا). محجة البیضاء فی تهذیب الأحیاء. قم: مؤسسة النشر الاسلامی
قرشی، محمدباقر شریف. (1382). پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی بن موسی الرضا g. ترجمۀ محمد صالحی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
قفطی، علی بن یوسف. (1371). تاریخ الحکماء. ترجمه بهین دارانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کتاب مقدس. (1995). ترجمه تفسیری. بی‌جا: انجمن بین المللی کتاب مقدس.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1362). الکافی. چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
 گنابادی، سلطان محمد. (1408ق). تفسیر بیان السعاده. بیروت: اعلمی.
مجلسی، محمدباقر. (1376). بحارالأنوار. تهران: آخوندی.
مکارم شیرازى، ناصر. (1388). ‏مناظرات تاریخى امام رضا g. مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى‏ آستان قدس رضوى.
مکارم شیرازى، ناصر و همکاران. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نجفی، عبدالحمید. (1379). کتاب مقدس عهد عتیق و جدید. ترجمه فاضل‌خان همدانی. تهران: اساطیر.
نصیحت، ناهید؛ باغبانی، رضوان. (1401). «بررسی گفتمان القایی در فرایند مناظره امام رضا g با علمای ادیان». فرهنگ رضوی. سال دهم. شماره 37. بهار 1401. صص: 93-114.