تحلیل تحولات وقف در دورۀ پهلوی(مورد مطالعه؛ آستان ‌قدس‌ رضوی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 دانشیار گروه جامعه شناسی، داشنکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

3 دانشیار جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده
این مقاله با تکیه بر داده‌های وقف‌نامه‌ها در آستان‌قدس‌رضوی و شواهد تاریخی، می‌کوشد تصویر روشنی از سیر وقف‌های غیرمنقول، واقفان، نوع رَقَبات و پراکندگی جغرافیایی‌شان، مصرف موقوفات و نیز واگذاری تولیت یا ناظر ارائه ‌کند. برای توضیح این تحولات از تاریخ اجتماعی و پاره‌ای مفاهیم نظری بهره‌ گرفته‌ و از روش تاریخی توصیفی تحلیلی و مصاحبه استفاده شده ‌است. یافته‌ها بیانگر آن است که: میانگین سالانه وقف‌های غیرمنقول در پهلوی حدود یک و نیم است. 85% واقفان متعلق به پایگاه اجتماعی متوسط‌متوسط و متوسط ‌بالا بوده و به جز اندکی از تجار و کسبه،40% تولیت موقوفه را به آستان واگذار کرده‌ و54% ناظر تعیین نکرده‌اند. 68% موقوفات جنبه خاص داشته و حدود 22% مصارف برای امور درمانی بوده‌ است. همچنین بیشترین فراوانی رقبات با 13% زمین است. میانگین سالانه وقف در زمان‌هایی که یک نفر متولی و استاندار بوده 07/2 درحالی که برای سال‌هایی که فقط متولی بوده 30/1بوده ‌است. ضریب ‌همبستگی ارتباط مستقیم بین اقدامات متولیان و میزان وقف و نیز ارتباط مستقیم و شدید بین تعداد رقبات و ماه‌های تولیت را نشان می‌دهد. ضمن آنکه باید به مؤلفه‌های وجهۀ اجتماعی نایب‌التولیه‌ها، ثبات اجتماعی، بوروکراتیک‌شدن آستان و تاثیر سیاست‌های حکومت نیز توجه داشت؛ بنابراین واقفان این عصر بر مبنای درکی از نیازهای جامعه که به واسطۀ اقدامات متولیان آستان و شبکه‌های اجتماعی متاثر از محیط نهادی، پررنگ‌تر شده بود، اقدام به وقف کرده‌اند. درضمن تمرکز در برخی شهرها را می‌توان با رویکرد شناختی و تداوم سنت وقف توضیح داد، ولی عدم‌تشویق و همراهی روحانیت و حکومت و نیز رشد بنگاه‌های خیریه بر عدم‌پراکندگی وقف موثر بود.

کلیدواژه‌ها


آذری‌خاکستر، غلامرضا. (1396). «سیر تحول مصرف موقوفه‌های پزشکی نوین در خدمت به زائران حرم رضوی». مجموعه مقالات نقش وقف در ترویج فرهنگ زیارت. گردآوری و ویرایش ابوالفضل حسن‌آبادی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان‌قدس‌رضوی. صص 268-289.
آقاملایی، ایرج. (1384). تاریخچه آموزش و پرورش مشهد نوین. مشهد: انتشارات مرندیز.
اسکاچپل، تدا. (1388). بینش و روش در جامعهشناسی تاریخی. ترجمه هاشم آقاجری، تهران: نشر مرکز.
اکبری، ابوالفضل. (1399). «تحلیل جامعه‌شناختی تاثیر وقف بر توسعه در شهر مشهد(مطالعه تطبیقی- تاریخی دوره‌های تیموری، صفوی و پهلوی)». رساله دکتری. استاد راهنما: دکتر بهروان. گروه علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه فردوسی مشهد.
اورکاد، برنارد. (1382). «وقف و مدرنیته در ایران: کشت و صنعت آستان ‌قدس ‌رضوی». گفتگو. شماره 39. اسفند 1382. صص:85- 110.
بابایی، محمود. (1390). «تشکیلات اداری آستان قدس رضوی در دوره پهلوی دوم». پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد بجنورد.
برک، پیتر. (1394). تاریخ و نظریه اجتماعی. ترجمه حسینعلی نوذری، تهران: نشر طرح نقد.
بلیکی، نورمن. (1393). پارادایمهای تحقیق در علوم انسانی. ترجمه سیدحمیدرضا حسنی؛ محمدتقی ایمان؛ مسعود ماجدی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بوردیو، پیر. (1389). نظریه کنش؛ دلایل عملی و انتخاب عقلانی. ترجمه مرتضی مردیها. تهران: انتشارات نقش و نگار.
تخشید، محمدرضا. (1377). «اصلاحات و سیاست‌های نوگرایی رضاشاه و تاثیر آن بر قدرت و نفوذ روحانیون». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. دوره 40. شماره پیاپی 1050. تابستان1377. صص: 93- 117.
جعفریان، رسول. (1390). «وقف در ادوار ایران، خدمت و خیانت حاکمان». ویژهنامه تحلیلی دفتر پژوهش فرهنگی هنری خراسان. انتشارات موسسه فرهنگی هنری خراسان با مشارکت اداره کل اوقاف خراسان. شماره 18.
جلالی، غلام‌رضا. (1378). تاریخ مشهد از مشروطه تا انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
جلالیان، سعیده. (1390). «شرح حال و عملکرد نائب‌التولیه‌های آستان‌قدس‌رضوی در دوره پهلوی دوم(از 1320 تا 1330)». شمسه؛ نشریه الکترونیکی سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی. دوره 3 شماره 10و 11. بهار و تابستان 1390.
حائری‌یزدی، محمدحسن.(1380). وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان‌قدس‌رضوی.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1391). «جایگاه متولیان در اداره موقوفات آستان‌قدس‌رضوی». ویژهنامه وقف آستان قدس رضوی. مشهد: دبیرخانه شورای عالی فرهنگی آستان قدس رضوی.
حطیط، شهناز؛ ابطحی، علیرضا؛ نورایی، مرتضی؛ حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1398). «نقش کارخانه نخریسی و نساجی خسروی خراسان بر اوضاع اقتصادی – اجتماعی مشهد(1316-1305ش)». پژوهشنامه خراسان بزرگ. شماره 35. تابستان 1398. صص: 37-56.
حقیقی، محمد؛ نقدی، رضا. (1397). آستان قدس رضوی: متولیان و نایبالتولیهها. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان‌قدس‌رضوی.
رامپولا، مری لین. (1394). راهنمای نگارش تاریخ. ترجمه لی‌لا سازگار. تهران: نشر آگاه.
رضوانی، علیرضا و آیتی، مهدی. (1384). در جستجوی هویت شهری مشهد. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.
رهنما، محمدرحیم. (1390). شناسایی و وجه تسمیه معابر، محلات و اماکن عمومی بافت قدیم شهر مشهد. مشهد: شهرداری مشهد. اداره کل روابط عمومی و بین‌الملل. انتشارات سخن گستر.
سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی(ساکماق). سند شماره: ۳۱/۱۳۷۷۹۷.
سیدمن، استیون. (1386). کشاکش آرا در جامعهشناسی. ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
سیدی، مهدی. (1386). مسجد و موقوفات گوهرشاد. قم: انتشارات کومه.
شاهدی، مظفر. (1386). «نگاهی گذرا به مخالفت روحانیون و اسلام‌گرایان با لوایح انقلاب سفید در دوره نخست‌وزیری اسدالله علم(تیر1341- 15 خرداد1342)». تاریخ معاصر ایران. شماره 43. صص:23-74.
عطاردی، عزیزالله. (1381). فرهنگ خراسان. ج2. تهران: نشر عطارد.
فاضلی بیرجندی، محمود. (1398). تاریخچهای از فرمانروایان خراسان؛ از آغاز تا پایان پهلوی. تهران: نشر پایان.
فلیک، اووه. (1387). درآمدی بر تحقیق کیفی. ترجمه‌هادی جلیلی. تهران: نشر نی.
لمبتون، آن.ک. (1362). مالک و زارع در ایران. ترجمه منوچهر امیری. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی. مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
متولی حقیقی، یوسف. (1384). تاریخچه آموزش و پرورش نوین خراسان از آغاز تا انقلاب اسلامی. مشهد: نشر مرندیز.
ملک، حسین. (1336). «وقفنامههای املاک و مستغلات تهران و خراسان تقدیمی این چاکر خانه‌زاد آستان ملائک پاسبان حسین ملک بعتبه عرش درجه علیه رضویه ارواحنا فداه».
موتمن، علی. (1348). راهنما یا تاریخ آستانقدسرضوی. مشهد: آستان‌قدس‌رضوی.
مولوی، عبدالحمید. (1353). پیشنویس موقوفات آستانقدس. به شماره ثبتی 58504 کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی.
نوائیان رودسری، جواد. (1390). «تاراج موقوفات در عصر پهلوی با نگاهی به تلاش‌های امام(ره) در راه احیاء مسئله وقف در ایران». ویژهنامه تحلیلی دفتر پژوهش فرهنگی هنری خراسان. شماره18، بهمن ماه 1390. مشهد: انتشارات موسسه فرهنگی هنری خراسان، صص:36-37.
نیازی، محسن؛ کارکنان نصرآبادی، محمد؛ جعفرپور، مرتضی. (1394). جامعهشناسی وقف. تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه.
نیک‌مهر، اسدالله. (1391). «وقف در مشهد؛ عصر پهلوی»، پایاننامه کارشناسی ارشد. استاد راهنما: هادی وکیلی. دانشگاه فردوسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
نیک‌مهر، اسدالله‌؛ وکیلی، هادی. (1392). «نیت و مصارف موقوفات واقفان مشهد در دوره پهلوی اول و دوم(با تکیه بر وقف‌نامه‌های اداره اوقاف خراسان رضوی وآستان ‌قدس‌ رضوی)». مطالعات اسلامی تاریخ و فرهنگ. سال چهل و پنجم. شمارۀ پیاپی۹۱. پاییز و زمستان۱۳۹۲. صص: 109-131.
وبر، ماکس. (1385). اخلاق پروتستانی و روح سرمایهداری. ترجمه عبدالکریم رشیدیان و پریسا منوچهری‌کاشانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 
منابع اینترنتی
برنامه پنجم توسعه عمرانی کشور(تجدید نظر شده)1352-1356. قسمت اول؛ کلیات اقتصادی و اجتماعی، مصوب کمیسیون برنامه مجلس و کمیسیون برنامه مجلس سنا مورخ 24/12/1353. برگرفته از سایت: https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97267. تاریخ مشاهده: 08/09/1403.
پایگاه نمایه‌سازی مدیریت اسناد آستان‌قدس‌رضوی. نشانی:
https://opac.razavi.ir/faces/search/bibliographic/biblioAdvancedSearch.jspx