بررسی نسبت تنوع موضوعی احادیث منقول از امام رضا(ع) در باب امامت با فضای تاریخی هم عصر ایشان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ تشیع، دانشکده الهیات، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

چکیده
تعداد قابل ­توجهی ازاحادیث امام ­­رضا(ع) به ­مبحث امامت اختصاص دارد. از این­ رو، مطالعه این احادیث از زاویه ­های مختلف حائز اهمیت فراوان است. این مقاله می­ کوشد با استفاده از روش­ تاریخی، ضمن شناخت مؤلفه­ های ­امامت در نگاه امام(ع)، پیوند آن­ها را با فضای­ تاریخیِ معاصر ایشان دریابد. بر این ­اساس، پرسش این پژوهش آن است که چه نوع ارتباط معناداری میان فضای ­تاریخی هم ­عصر امام علی­ بن ­موسی(ع) با تنوع موضوعیِ احادیث امامت منقول از ایشان وجود دارد؟  
بر پایۀ فضای سیاسی و فرهنگی انتهای سدۀ ­دوم و ابتدای سدۀ ­سوم هجری مشخص شد که در این دوره، همچنان مسئلۀ رهبری و امامت جامعۀ ­اسلامی چالش­ برانگیزترین مشکل فرق ­و­ مذاهب اسلامی بوده ­است. از این رو، احادیث فراوان امام ­رضا(ع) دربارۀ مسئله امامت در ارتباط مستقیم با بحران­ ها و چالش­ های زمانه ایشان چون خلافت و امامت انتخابی، عقیده جایز بودن خلافت مفضول با وجود افضل، تفضیل خلفا، فرقه ­های درون شیعی و غلات است.
از مهم­ترین اقدامات امام(ع) برای پاسخ به این شبهات و هجمه­ ها، تثبیت حقانیت امامت اهل ­بیت(ع) به ­واسطۀ تمرکز بر مؤلفه­ های نص امامت و جایگاه الهی ائمه(ع)، فضایل و افضلیت امام علی(ع)، علم و عصمت، حجت­­ الهی­ و مفترض ­الطاعه بودن امام بوده­ است. هر کدام از این مؤلفه­ ها به­ روشنی نظرات حضرت علی ­بن­ موسی(ع) درخصوص تفاوت­ ها، نقاط ضعف و اشتباه دیدگاه ­های فِرق معاصر ایشان را بازتاب می ­دهد.

کلیدواژه‌ها


ابن‌أبی‌زینب، محمدبن‌ابراهیم‏. (1397ق). الغیبهللنعمانی‏. تحقیق على‌اکبر غفارى. تهران:‏ نشر صدوق‏.
ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله‌بن‌محمد. (1409ق). الکتاب المصنف فی الاحادیث و الآثار. تحقیق کمال یوسف الحوت. ریاض: مکتبه‌الرشد.
ابن‌أثیر، عزالدین. (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.
ابن‌بابویه، محمدبن‌على‏. (1378ق). عیونأخبارالرضا. تحقیق مهدى‏لاجوردى. تهران‏: نشر جهان‏.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1376). الأمالی(للصدوق). تهران‏: کتابچى‏.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1385). عللالشرائع‏. قم‏:کتاب فروشى داورى‏.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1395ق).‏ کمالالدینوتمامالنعمه. تحقیق على‌اکبر غفارى. تهران‏: اسلامیه‏.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1403ق). معانیالأخبار. تحقیق على‌اکبر غفارى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1413ق)‏. منلایحضرهالفقیه‏. تحقیق على‌اکبر غفارى. قم‏: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏. 
ابن‌جعد، علی. (1410ق). مسند ابن الجعد. تحقیق عامر احمد حیدر. بیروت: موسسه نادر.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد‌بن‌علی. (1326ق). تهذیب التهذیب. هند: مطبعه دائره‌المعارف‌النظامیه.
ابن ‌شهر آشوب ‌مازندرانى، محمدبن‌على‏. (1379ق). مناقب آل أبیطالب علیهمالسلام (لابن شهرآشوب). قم‏: علامه‏.
ابن‌طاووس، على‌بن‌موسى. (1413ق).‏ التحصین لأسرار مازاد من کتاب الیقین. تحقیق اسماعیل ‏انصارى زنجانى خوئینى. قم: مؤسسه دارالکتاب.
ابن‌عقده‌کوفى، احمدبن‌محمد. (1424ق). فضائل أمیرالمؤمنین g‏. تحقیق عبدالرزاق محمد حسین‏حرز الدین. قم‏: دلیل ما.
ابوعونه، یعقوب‌بن‌اسحاق. (1419ق). المستخرجابیعوانه. تحقیق ایمن‌بن‌عارف الدمشقی. بیروت: دارالمعرفه.
اربلى، على‌بن‌عیسى‏. (1381ق). کشفالغمهفیمعرفهالأئمه. تحقیق سیدهاشم رسولى محلاتى. تبریز: بنى‌هاشمى.
اشعری، علی‌بن‌اسماعیل. (1426ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. تحقیق نعیم زرزور. لبنان: مکتبه‌العصریه.
اشعری‌قمی، سعد‌بن‌عبدالله. (1361). المقالاتوالفرق. تصحیح محمدجواد مشکور، تهران: مرکزانتشارات علمی‌و‌فرهنگی.  
بحرانى، سیدهاشم‌بن‌سلیمان. (1374). البرهان فی تفسیر القرآن‏. تحقیق قسم الدراسات‌ الإسلامیه مؤسسه‌البعثة. قم‏: مؤسسه بعثه.‏
بشیر، حسن. (1398). «امام و امامت در گفتمان امام رضا». فرهنگ رضوی. سال7. شماره28. صص:29-57.
جباری، محمدرضا. (1384). «نگاهی به مکاتب حدیث شیعه در سده‌های اولیه». شیعهشناسی. سال1. شماره3و4. صص:59-80
جهشیاری، ابی‌عبدالله‌محمدبن‌عبدوس. (1430ق). الوزرا و الکتاب. تحقیق ابرایم صالح. ابوظبی: للثقافه و التراث.
چگینی، رسول. چگینی، محمد مهدی. (1395)، «گونه‌شناسی «تعریف امامت» در دیدگاه اندیشمندان امامیه». اندیشه نوین دینی. سال12. ش46. صص: 97-110.
حرعاملى، محمدبن‌حسن‏. (1425ق). إثبات الهداه بالنصوصوالمعجزات‏. بیروت: اعلمى‏.
حسکانی، عبیدالله‌بن‌عبد‌الله‏. (1411ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل.‏ تحقیق محمدباقر محمودى. تهران‏: التابعه ‌لوزاره‌ الثقافه ‌و الإرشاد الإسلامی. مجمع ‌إحیاء الثقافه الإ‌سلامیه.
حسین‌زاده شانه‌چی، حسین. (1384). «واقفیه». تاریخ اسلام. سال6. شماره3. صص:49-78
خانی‌مقدم، مهیار.  زاهدی،  عبدالرضا. (1395). «واکاوی ارکان و شاخص‌های آموزه امامت در روایات رضوی». فرهنگ رضوی. سال4. شماره16. صص:177-209.
خطیب‌بغدادی، احمدبن‌على. ‏(1417ق). تاریخ بغداد. مصحح مصطفى‌عبدالقادر عطا. بیروت‏: دارالکتب‌العلمیه.
خلیفه‌بن‌خیاط، أبو عمرو. (1415ق). تاریخخلیفهبنخیاط. تحقیق فواز. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
دلبری، شهربانو. (1394). «جریان‌شناسی غلو و غالیان در عصر رضوی با تأکید بر آموزه‌های امام رضاg». فرهنگرضوی. سال3. شماره10. صص:75-96.
رضوی، سیدعباس. (1385). «امام رضاg و مسئلۀ ولایت‌عهدی». فرهنگ کوثر. شماره66. صص:35-46.
روحی، علیرضا. (1395). «ریشه‌کاوی فراز و فرود فطحیه در تاریخ تشیع». سیرهپژوهی اهل بیت. سال1. شماره2. صص:69-87.
حسن‌زاده، رمضان. (1382). روشهای تحقیق در علوم رفتار. تهران: ساوالان.
ساسانی، فرهاد. (1389). معناکاوی، به سوی نشانهشناسی اجتماعی. تهران: علم.
سلطانی، علی‌اصغر. (1384).  قدرت، گفتمان و زبان. تهران: نی.
صداقت ثمرحسینی، کامیار. (1393). «وصایای پیامبر ص درباره جانشین بلافصل خود و نقد نظریه انکار وصایت». پژوهشنامه علوی. سال5. شماره2. صص:79-97.
صفار، محمدبن‌حسن‏. (1404ق). بصائر الدرجات فیفضائل آل محمّد b. تحقیق محسن‌ بن ‌عباسعلى‏کوچه ‌باغى. قم‏:مکتبه ‌آیة‌ الله‌ المرعشی ‌النجفی‏.
صفری‌فروشانی، نعمت‌الله؛  بختیاری، زهرا. (1391الف). «امام رضا و فرقه واقفیه». پژوهشهای تاریخی. سال4. شماره2. صص: 79-98.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1391ب). «تعامل امام رضاg با فرقه زیدیه». تاریخ اسلام. سال13. شماره2(50). صص:83-112.
صفری‌فروشانی، نعمت‌الله. (1375). غالیان، کاوشی در جریانها و برآیندها. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1388الف). «تحلیلی بر قیام‌های علویان در دوران امام رضاg و ارتباط آن با ولایت‌عهدی». شیعهشناسی. سال7. شماره26. صص: 57-76.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1388ب). «فرقه‌های درون‌شیعی دوران امامت امام رضا(با تکیه بر فطحیه و واقفیه)». پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی. شماره28. صص:3-22.
طبرسى، احمد‌بن‌على‏. (1403ق). الإحتجاج على أهل اللجاج(للطبرسی). تحقیق محمد باقر خرسان. مشهد: نشر مرتضى. ‏
طبرسى، فضل‌بن‌حسن. (1417ق).‏ إعلام الورى بأعلام الهدى. تحقیق مؤسسه آل‌البیت‏. قم:  آل البیت‏.
طبرى‌آملى، عماد‌الدین‏. (1383ق). بشاره المصطفى لشیعه المرتضى. نجف: ‏المکتبه الحیدریه.
طوسى‏، محمدبن‌الحسن‏. (1411ق). الغیبه، قم‏: دارالمعارف‌الإسلامیه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ   . (1414ق). الأمالی(للطوسی). تحقیق مؤسسه البعثه.  قم: ‏دارالثقافه.‏
عطاردى‏، عزیزالله. (1406ق). مسند الإمام الرضا أبىالحسنعلىبنموسى علیهماالسلام‏. مشهد: آستان قدس رضوى‏.
فتاحی‌زاده، فتحیه؛ احدیان، مریم. (1397). «تحلیل محتوای روایت رضوی دربارۀ ویژگی‌ها و شاخصه‌های امامت در کتاب الحجه کافی». فرهنگرضوی. سال6. شماره24. صص:61-84.
فخرایی، سوسن؛ مردنژاد، زهرا. (1396). «بررسی نقش امام رضا در تقابل با بدعت با تأکید بر روایات عیون ‌اخبار ‌الرضاعلیه‌السلام». پژوهشهای اجتماعی اسلامی.  شماره115. صص:73-98.
فیض‌کاشانى، محمدمحسن‏. (1406ق). الوافی. اصفهان‏: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین على علیه السلام.
کلینى، محمدبن‌یعقوب. (1407ق). الکافی. تحقیق غفارى على‌اکبر و محمد آخوندى. تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ   . (1429ق). الکافی. قم‏: دارالحدیث‏.
کرون، پاتریشیا. (1384). «عثمانیه». ترجمه مهدی فرمانیان. طلوع. سال4. شماره13و14. صص:225-234.
ــــــــــــــــــــــ . (1389). تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام. ترجمه مسعود جعفری. تهران: سخن.
مجلسى، محمد‌باقربن‌محمدتقى‏. (1403ق). بحارالأنوار. تحقیق جمعى از محققان‏. بیروت‏: دارإحیاءالتراث‌العربی.
معارف، مجید؛ قائدان، اصغر؛ خواجوی، هادی. (1401). «زمینه‌های شکل‌گیری سنن‌نگاری در سده دوم با تأکید بر عوامل اجتماعی و سیاسی». حدیثپژوهی . سال14. شماره27. صص:29-52.
مفید، محمدبن‌محمد. (1413ق). الأمالی(للمفید). تحقیق استاد حسین ولى و على‌اکبر غفارى. قم‏: کنگره شیخ ‌مفید.
ناشی‌اکبر، عبدالله‌بن‌محمد. (1971م). مسائل الامامه و مقتطفات من الکتاب الاوسط فی-المقالات. بیروت: دارالنشرفرانتس‌شتاینربقیسبادن.
نوبختی، حسن‌بن‌موسی. (1355). فرقالشیعه. تصحیح سیدمحمدصادق ‌بحرالعلوم. نجف: المکتبه المرتضویه.
ولوی، علی‌محمد. (1400). تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی. تهران: بعثت.