فرهنگ رضوی

چکیده در مسئلۀ امکان رؤیت‌پذیری خداوند در برخی کتب روایی معتبر امامیه، روایتی به امام رضا (ع) منسوب است که بر اساس آن، اجتماع رؤیت خداوند با ایمان به او در دنیا و آخرت، امری ممتنع تلقی شده است. اندیشمندان شیعی این روایت را از روایات صعب و غامض برشمرده و در تبیین معنای آن کوشیده‌اند؛ اما اشکالاتی که متوجه تبیین‌های ایشان می‌شود، غیرقابل قبول بودن آن‌ها را آشکار می‌سازد. در این ‌میان، هرچند می‌توان با توجه به مبانی فکری متکلمان روزگار امام رضا (ع) راه حل بدیعی را بر اساس تقابل «تکلیف به ایمان» و «وقوع معرفت ضروری» مطرح کرد و اجتماع‌ناپذیری «رؤیت خداوند» با «ایمان به او» را مربوط به تقابل یاد شده دانست، اما این راه حل نیز خالی از اشکال نیست؛ از این‌رو، همان‌ طور که عده‌ای بیان کرده‌اند، باید صدور این روایت را حداقل به ‌شکلی که در منابع روایی آمده است، نفی کرد؛ به‌خصوص آنکه محتوای آن با برخی آیات قرآن و نیز بعضی روایت‌ها در تعارض است.

چکیده تحلیل گفتمان انتقادی به‌عنوان یکی از رویکردهای تحلیل گفتمان که کارکرد گفتمان را به‌لحاظ مسائل اجتماعی و فرهنگی مورد بررسی قرار می‌دهد در قرن بیستم ظهور یافت. اندیشمندان و صاحب‌نظران مختلفی با نظریه‌پردازی دربارۀ این رویکرد سهم بسزایی در رشد و اعتلای آن داشته‌اند. تئو ون لیوون زبان‌شناس هلندی از جمله آن‌هاست که نظریاتی در این حوزه ارائه کرده است. مشروعیت‌سازی درشمار نظریات اوست که مبتنی بر چهار مؤلفه به‌ نام‌های اقتدارسازی، ارزیابی اخلاقی، عقلانی‌سازی و اسطوره‌سازی است. این نظریه چارچوب مناسبی برای تحلیل چگونگی مشروعیت‌سازی در متون مختلف است. از همین رو در پژوهش حاضر مناظرۀ امام رضا(ع) با دو شخصیت برجستۀ مسیحی و یهودی برمبنای نظریۀ مذکور مورد بررسی واقع شده‌است. این پژوهش که با روش توصیفی- تحلیلی و با هدف شناخت نحوۀ مشروعیت‌سازی در گفتمان امام(ع) و میزان اثربخشی آن صورت گرفته از این جهت حائز اهمیت است که در آن مناظرۀ  یک عالم برجسته مسلمان یعنی امام (ع) با دو شخصیت برجستۀ مسیحی و یهودی موجب پرده برداشتن از حقایقی دربارۀ دین اسلام و دین مسیحیت و دین یهودیت می‌شود. نتیجه پژوهش  بیانگر آن است که مشروعیت‌سازی در مناظرۀ امام(ع)حضرت عیسی(ع) از طریق آن اثبات گردیده‌است، این درحالی است که به دلیل کاربرد روش متناسب با عقیدۀ دینی مخاطب به وسیلۀ امام(ع)مشروعیت‌سازی در گفتمان او منجر به اقناع مخاطب و اقرار او به حقیقت شده است.

چکیده مدیحه‌سرایی برای اهل بیتb به‌خصوص ستایش حضرت ثامن الحجج (ع) پیشینه‌ای بس طولانی در تاریخ ادبیات فارسی دارد و شاعران بزرگی چون سنایی غزنوی، خاقانی شروانی و جامی در این زمینه آثار شاخصی دارند. یکی از مشهورترین مدایح سروده شده خطاب به پیشگاه ثامن الائمه(ع) قصیده‌ای است که خالد نقشبندی شهرزوری از مشاهیر ادب و عرفان سدۀ دوازدهم هجری، هنگام زیارت مشهد مقدس سروده است و از همان بدو سرایش، قبول عام یافت. در این پژوهش، نخست شرح مختصری از احوال و آثار شاعر ارائه داده‌ایم. سپس به روش توصیفی تحلیلی، بر اساس معیارهای سبک‌شناسی لایه‌ای، قصیدۀ مد نظر را ذیل لایه‌های پنج‌گانۀ آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک مورد واکاوی قرار داده و با تعیین ویژگی‌های ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و ﭘﺮﺑﺴﺎﻣﺪ، تشخص سبکی و ﭘﯿﻮﻧﺪﻫﺎی ﺻﻮری ﻣﺘﻦ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮای آن توضیح داده‌ایم. بر این اساس، درلایۀ آوایی، وزن عروضی؛ در لایۀ واژگانی، لغات و ترکیبات مذهبی؛ در لایۀ نحوی، صدای نحوی منفعل؛ در لایۀ بلاغی، آرایۀ استفهام انکاری و در لایۀ ایدئولوژیک، درون‌مایۀ مبتنی بر مفاهیم بنیادین مذهبی، بیشترین نقش را در تشخص و برجستگی سبکی این قصیده ایفا کرده‌اند.

چکیده سیره و عملکرد حضرات معصومان،‌ خاصه، امام علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع)در الگوسازی گفتاری و رفتاری شیعیان نقش اساسی دارد. بررسی محتوای احتجاجات معصومان تأثیر بسزایی در رشد عقل، آگاهی و تحکیم اعتقاد مردم مسلمان دارد. این امر می‌تواند زمینه‌ساز جذب انسان‌ها اعم از مخاطبان و مخالفان باانصاف شود. این مقاله بر اساس سه محور مبانی، شیوه و سبک بیان احتجاجات معصومان، خاصه احتجاجات رضوی نوشته‌ شده و از شیوه بررسی متنی استفاده کرده است. این بررسی نشان داده است که چگونه ذوات مقدسه، خاصه امام رضا (ع) احتجاج می‌کردند، به چه طریقی بر اساس مبانی آیات قرآن کریم و سیرۀ نبوی به احتجاج می‌پرداختند، به چه نحوی از استدلال عقلی بهره می‌جستند، غالباً از کدام یک از سه روش برهان، موعظۀ حسنه و جدال احسن استفاده می‌کردند و از چه سبک‌ بیانی بیشتر بهره می‌جستند. طبق بررسی‌های انجام‌شده در باب الحجه اصول کافی خاصه در موضوع لزوم تبعیت از حجت الهی، احتجاجات امام رضا‌ g‌ در رتبۀ سوم بعد از احتجاجات امام صادق (ع) و امام باقر‌ (ع) روایت شده است.

چکیده مسلمانان با توجه به حدیث اجماعی ثقلین توجه خاصی به عترت(ع) دارند. در این میان سیستانیان که در برخورداری از برخی خصال انسانی چون خداباوری، جوانمردی و جانبداری از عترت(ع) شهره‌اند، علاقه و ارتباطات خوبی با امام رضا (ع) داشته‌اند. بررسی و تحلیل گزارش‌های مرتبط با آن امام(ع) نشان می‌دهند لااقل سه نفر سیستانی یا سیستانی‌تبار - ابوخالد سجستانی، محمد بن فرج رخجی و محول(مخول) سجستانی – در زمرۀ اصحاب امام رضا(ع) بوده‌اند. علاقه‌مندی به امام رضا(ع) در دوره‌های بعد نیز در رفتار و گفتار برخی نخبگان سیستانی چون ابن ابی‌داوود سجستانی، ابن حبان بستی و سنایی غزنوی جلوه کرده است. ابن ابی‌داوود و ابن حبان بستی که در بستر مذهبی تسنن اندیشه و عمل کرده‌اند با امام رضا(ع) ارتباط روایی داشته‌اند. در این بین، ابن حبان اگر در جایی اظهاراتی قابل تأمل در باره آن امام(ع) داشته، در مواضع دیگر با ذکر تجربه مکررش از زیارت امام رضا(ع) و حاجت‌روایی خود پس از زیارت، جسارتش را جبران کرده است. عارف و شاعر مشهور، سنایی غزنوی نیز طی قصیده‌ای بلند ضمن بهره‌وری از آیات و روایات از جایگاه دینی عترت به‌ویژه امام رضا(ع) یاد کرده است.

چکیده «امر به معروف و نهی از منکر» از مهم‌ترین فریضه‌های دینی بلکه عامل برپایی آن‌ها، اصلاح مستمر اجتماعی و پاسبانیِ پیوسته از حریم جامعه در برابر آفت‌ها و تهدیدهای گوناگون است. امروزه این فریضه در کانون توجهات اجتماعی و رسانه‌های داخلی است، ولی تنش‌ها و کشمکش‌های فراوانی که از اجرای آن در رسانه‌های داخلی و خارجی گزارش می‌شود، بیانگر این نکته است که هم جامعه با جایگاه و اهمیت این موضوع به‌درستی آشنا نشده و هم مجریان آن، از نظر شیوه‌های اجرا و بایسته‌های اخلاقی به مطالعۀ بیشتر، درک عمیق‌تر و آموزش جدی‌تر نیاز دارند. یکی از منابع غنی برای شناخت این موضوع، سیرۀ علمی و عملی امام رضا(ع) است. نویسنده پس از بررسی روایات نقل شده از امام رضا(ع) و گردآوری موارد مرتبط با روش‌ها و بایسته‌های اخلاقی این فریضه، تلاش کرده با دسته‌بندی دقیق، ترجمۀ روان و توضیح لازم، پژوهشی جامع از دیدگاه آن امام همام را به پیشگاه خوانندگان ارجمند تقدیم کند. مطابق معارف رضوی، کنشگری آمر به معروف و ناهی از منکر با بهره ‏گیری از روش‏های گوناگون به‌ترتیب در سه مرحلۀ قلبی، گفتاری و رفتاری و در قالب باورمندیِ آمر و ناهی و آگاه‌‌سازیِ علمی و عملی مخاطب نمود دارد. اخلاق ‏مداری و خردمندی، پایۀ این فریضه است و لازمۀ خردمندی، صفاتی در نفس آمر و ناهی و چهارچوبی در عمل آن‌هاست و هرچه این عوامل نمودِ بیشتری داشته باشد، این فریضه نیز اثرگذاری بهتر و ماندگارتر خواهد داشت.

چکیده مدیریت معنوی رضوی مشتمل بر مولفه‌هایی است. هدف این پژوهش شناسایی و تشریح مولفه‌های مدیریت معنوی در کلام و رفتار امام رضا (ع) با بهره‌گیری از قرآن و روایات است که در جهت تقویت نقش مدیریت معنوی یک مدیر در هدایت کارکنان در یک سازمان و توسعه سازمان به‌کار می‌رود. روش پژوهش بر اساس مطالعۀ اسنادی به شیوۀ توصیفی تحلیلی در پی پاسخ بـه این سوال است که مولفه‌‌های مدیریت ‌معنوی در سیرۀ امام ‌رضا (ع) کدام است؟ برای پاسخ بـه پرسش تحقیق، احادیث ایشان استخراج، دسته‌بندی و تحلیل شد .یافته‌های تحقیق حاکی است که مولفه‌های مدیریت معنوی عبارتند از: چشم‌انداز، عشق به نوع‌دوستی، ایمان به کار، معناداری در کار، عضویت در سازمان، تعهد سازمانی، بهبود مستمر. برای تحقق این مولفه‌ها ویژگی‌هایی مانند حق ‌محوری، عدالت، مهرورزی، تواضع، وظیفه‌شناسی، توانمندسازی، مشورت، قدرشناسی، وفاداری، رعایت حقوق، نظارت و گذشت شناسایی شده است. دستاورد این پژوهش این است که استخراج این مولفه‌ها و تبیین آن‌ها به‌صورت روشمند زمینۀ آگاهی از مدیریت معنوی در سیرۀ امام‌ رضا(ع) را فراهم می‌آورد و اجرای این مولفه‌ها می‌تواند مبنایی برای درک بهتر مفاهیم معنویت و مدیریت در سازمان‌ها باشد و مفهوم مدیریت معنوی را برای عملیاتی شدن در سازمان‌ها بر اساس ضروریات جامعه اسلام تبین کند..

چکیده شفاعت و توسل از مباحث اعتقادی مهمی است که بی‌تردید خاستگاه آن، قرآن و سنت قطعی است. رشیدرضا با تلاش‌های عقلی، تفسیر و تأویل برخی مفاهیم قرآنی، سیرۀ نبوی و صحابه، توسلات مسلمانان را بدعت‌آمیز، شفاعت را تسلط ارادۀ شفیع بر ارادۀ الهی، خالقیت و عبادت مشفوع و توسل را نفی ولایت خداوند می‌داند. نظر به جایگاه رشیدرضا و آرای او در میان اهل سنت، ارزیابی مبانی فکری و تحلیل رویکرد وی به‌خصوص در تفسیر المنار ضروری به نظر می‌رسد. این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی، کارکرد اخبار رضوی را از سه جهت، مورد تدقیق واقع قرار داده است؛ اول آنکه با توجه به جایگاه و مرجعیت امام رضا (ع) در تبیین باورهای امامیه، بسیاری از اخبار رضوی می‌تواند در مقام دفع شبهه و نه رفع شبهه به کار آیند. به عبارت دیگر، تبیین صحیح باورها بر پایۀ نصوص مرجع معصوم دینی، جایی برای بسیاری از شبهات باقی نمی‌گذارد. دوم آنکه بسیاری از اخبار رضوی، ناظر به قواعد محکم عقلی یا تفسیر آیات قرآنی است که فارغ از معصوم دانستن یا ندانستن ایشان، مقبول جمیع مذاهب خواهد بود. سوم آنکه امام رضا (ع) در بسیاری از اخبار خویش، نقش راوی را ایفا کرده‌اند که به نقل خبر از پیامبر (ص) می‌پردازند؛ بنابراین برای اهل سنت نیز بنا بر عدم قائلیت عصمت برای امام (ع)  نظر به صادق دانستن ایشان، معتبر خواهد بود. در این راستا، نتایج حاصله، عقل‌گرایی افراطی رشیدرضا، تحمیل ذهنیات وی بر آیات و روایات و و در پی آن تناقض گویی ها و ... موجب واگرایی وی از کتاب و سنت و سبک وی بر خلاف اعتقاد بر بازگشت به باورهای مسلمانان متقدم و ملاک های ضروری تفسیر از منظر المنار است.