سبک شناسی لایه ای قصیده خالد نقشبندی در مدح ثامن الائمه (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه آموزشی زبان وادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان،ایران

2 دانشیارگروه آموزشی زبان وادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

چکیده
مدیحهسرایی برای اهل بیتb بهخصوص ستایش حضرت ثامن الحجج (ع) پیشینهای بس طولانی در تاریخ ادبیات فارسی دارد و شاعران بزرگی چون سنایی غزنوی، خاقانی شروانی و جامی در این زمینه آثار شاخصی دارند. یکی از مشهورترین مدایح سروده شده خطاب به پیشگاه ثامن الائمه(ع) قصیدهای است که خالد نقشبندی شهرزوری از مشاهیر ادب و عرفان سدۀ دوازدهم هجری، هنگام زیارت مشهد مقدس سروده است و از همان بدو سرایش، قبول عام یافت. در این پژوهش، نخست شرح مختصری از احوال و آثار شاعر ارائه دادهایم. سپس به روش توصیفی تحلیلی، بر اساس معیارهای سبکشناسی لایهای، قصیدۀ مد نظر را ذیل لایههای پنجگانۀ آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک مورد واکاوی قرار داده و با تعیین ویژگیهای ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و ﭘﺮﺑﺴﺎﻣﺪ، تشخص سبکی و ﭘﯿﻮﻧﺪﻫﺎی ﺻﻮری ﻣﺘﻦ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮای آن توضیح دادهایم. بر این اساس، درلایۀ آوایی، وزن عروضی؛ در لایۀ واژگانی، لغات و ترکیبات مذهبی؛ در لایۀ نحوی، صدای نحوی منفعل؛ در لایۀ بلاغی، آرایۀ استفهام انکاری و در لایۀ ایدئولوژیک، درونمایۀ مبتنی بر مفاهیم بنیادین مذهبی، بیشترین نقش را در تشخص و برجستگی سبکی این قصیده ایفا کردهاند.

کلیدواژه‌ها


آق اولی، عبدالحسین. (1381). درر الادب در فن معانی، بیان و بدیع. جلد1. تهران: طبع کتاب.
ابن‌شهرآشوب. (1956). مناقب آل ابیطالب. ج۱. نجف‌: المکتبه الحیدریه.
امجدی، محی الدین؛ طلوعی آذر، عبدالله. (1400). «شعرسعدی و تاثیر آن بر نامه‌های فارسی مولانا خالد نقشبندی». مطالعات ایرانی. شماره39. صص:9-30.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1402). «مکتوبات فارسی مولانا خالد نقشبندی و نقش آن در گسترش زبان و ادبیات فارسی در خارج از مرزهای ایران». متن پژوهی ادبی. شماره96. صص:124-147.
بابا مردوخ روحانی. (1391). تاریخ مشاهیر کرد: عرفا، علما، ادبا، شعرا (بخش اول). جلد1. تهران: سروش.
بهار، محمد تقی. (1387). دیوان ملک الشعرای بهار. تهران: سخن.
برزگر خالقی محمّد رضا؛ نوروز زاده چگینی، وحیده. (1390). «بررسی ساختار عروضی قصاید فارسی». فنون ادبی.  دوره 3. شماره 2. صص:1-14.
چیره، نسرین. (1393). «سبک و موسیقی درآثار مولانا خالد نقشبندی». بهارستان سخن. شماره 25. صص119-141.
ـــــــــــ . (1393). «تجلی آنیما در اشعار مولانا خالد نقشبندی». مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و عراق‌. دوره 1. به کوشش سیدصادق حسینی‌اشکوری. صص: 143-167.
ـــــــــــ . (1399). «کهن‌الگوها و نقش آن در دست‌یابی به کمال در غزلیات مولانا خالد نقشبندی». زبان و ادب فارسی. شماره42. صص:84-114.
رجایی، محمد خلیل. (1379).  معالم ‏البلاغه ‏درعلم ‏معانی‏ و بیان و ‏بدیع. شیراز: دانشگاه شیراز.
سنایی غزنوی، مجدود بن آدم. (1362). دیوان سنایی. به تصحیح مدرس رضوی. تهران: سنایی.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (1379). موسیقی شعر. تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس. (1401). معانی. چاپ پنجم. تهران: میترا.
صفای اصفهانی. (1337). دیوان اشعار حکیم صفای اصفهانی. به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: اقبال.
عزیزی، محمدرضا. (1391). «زیبایی‌شناسی کنایه‌ها در زبان عربی و فارسی». ادب عربی. صص: 65-92.
ف‍ت‍وح‍ی‌ رودمعجنی، م‍ح‍م‍ود. (1391) . سبکشناسی: نظریهها، رویکردها و روشها. تهران: سخن.
فروزانفر، بدیع الزمان. (1382). دیوان بدیع الزمان فروزانفر. به کوشش عنایت الله مجیدی. تهران: وزارت ارشاد.
فصیح افندی، ابراهیم. (1292ق). المجد التالد فی مناقب الشیخ خالد. استانبول: المطبعه العامره.
محتشم کاشانی. (1344). دیوان مولانا محتشم کاشانی. به کوشش مهرعلی گرکانی. تهران: محمودی.
محسنی نیا، ناصر؛ ابوالقاسمی، محسن؛ صدرایی، رقیه. (1399). «سبک‌شناسی لایه‌ای آثار برجسته عرفانی حکیم ملاعباس علی کیوان قزوینی در دو لایه واژگانی و ایدئولوژیک». سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). شماره13. صص: 1-21.
گرگانی، فخرالدین اسعد. (1314). ویس و رامین. به تصحیح مجتبی مینوی. تهران: بروخیم.
لارنس، پرین. (1376). درباره شعر. ترجمه فاطمه راکعی. تهران: اطلاعات.
مجلسی،‌ محمد باقر. (۱۴۰۳ق). بحارالانوار. ج۱۵. بیروت: مؤسّسه الوفاء.
مدرسی، فاطمه. (1387). از واج تا جمله. فرهنگ زبان شناسی. تهران: چاپار.
مدرسی چاردهی، مرتضی. (1347). «قصیده خالد نقشبندی در وصف امام هشتم علی بن موسی‌الرضاg». نامه آستان قدس. شماره37. صص.77-84.
مظفری، علیرضا. (1381). خیل خیال: بحثی پیرامون زیباشناسی صور خیال شعر حافظ. ارومیه: دانشگاه ارومیه.
معتمدی، مهین‌دخت. (1368). نقشی از مولانا خالد نقشبندی و پیروان طریقت او. تهران: پاژنگ.
نقشبندی کردستانی. (1328). «در وصف مشهد حضرت رضا (ع)». اخگر. شماره 47. صص:31-32.
وحیدیان کامیار، تقی. (1395). بدیع از دیدگاه زیباییشناسی. تهران: سمت.
ــــــــــــــــــ . (۱۳۶7). وزن و قافیه شعر فارسی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.