تبیین مبانی، شیوه ها و سبک بیان احتجاجات معصومان (ع) در زمینه لزوم تبعیت از حجت الهی (با محوریت احتجاجات رضوی در کتاب الحجه اصول کافی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار گروه علوم قران و حدیث، واحد تهران مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ، واحد تهران مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده
سیره و عملکرد حضرات معصومان،‌ خاصه، امام علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع)در الگوسازی گفتاری و رفتاری شیعیان نقش اساسی دارد. بررسی محتوای احتجاجات معصومان تأثیر بسزایی در رشد عقل، آگاهی و تحکیم اعتقاد مردم مسلمان دارد. این امر می‌تواند زمینه‌ساز جذب انسان‌ها اعم از مخاطبان و مخالفان باانصاف شود. این مقاله بر اساس سه محور مبانی، شیوه و سبک بیان احتجاجات معصومان، خاصه احتجاجات رضوی نوشته‌ شده و از شیوه بررسی متنی استفاده کرده است. این بررسی نشان داده است که چگونه ذوات مقدسه، خاصه امام رضا (ع) احتجاج می‌کردند، به چه طریقی بر اساس مبانی آیات قرآن کریم و سیرۀ نبوی به احتجاج می‌پرداختند، به چه نحوی از استدلال عقلی بهره می‌جستند، غالباً از کدام یک از سه روش برهان، موعظۀ حسنه و جدال احسن استفاده می‌کردند و از چه سبک‌ بیانی بیشتر بهره می‌جستند. طبق بررسی‌های انجام‌شده در باب الحجه اصول کافی خاصه در موضوع لزوم تبعیت از حجت الهی، احتجاجات امام رضا‌ g‌ در رتبۀ سوم بعد از احتجاجات امام صادق (ع) و امام باقر‌ (ع) روایت شده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن. (1358ق). الکامل فی تاریخ. ج4. بیروت: دارصادر- داربیروت.
ابن رشیق، حسن. (1972 م ). العمده. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
ابن شهر آشوب (مازندرانی)، محمد بن علی. ( 1412ق). مناقب آل علی بن ابی طالب. بیروت: دار الأضواء.
ابن فارس، احمد بن زکریا . (1422 ق). معجم مقاییس اللغه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (1425ق). مقاتل الطالبین. قم: گنج معرفت.
ابن معصوم(مدنی)، علیخان بن محمد. (1388ق) . أنوار الربیع فی الأنواع البدیع. نجف اشرف: مطبعه النعمان.
اسفندیاری، مصطفی(فقیه). (1398). « صحیفه الرضا‌g  تجلیگاه قرآن » .فرهنگ رضوی. دوره 7 . ش 25 . ص:93 – 120.
باکاری قیری، زینب. (1380). « احتجاجات و مناظرات معصومان‌ در باب  امامت ». مرکز مدیریت حوزه علمیه جامعه الزهرا .
بحرانی، یوسف. (بی‌تا). لوءلوءالبحرین. تحقیق محمد صادق بحر العلوم. قم: موسسه آل البیت.
ـــــــــــــــــــ . ( ۱۴۲۲ق). غایة المرام و حجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
بخاری، محمّد بن اسماعیل. ( ۱۴۲۲ق). الصحیح. بی‌جا: دار الطوق النجاة.
جاحظ، عمرو. (1351ق). البیان والتبیین. قاهره: دار احیاء التراث العربی.
جرجانی، علی بن محمّد. (1405ق). التعریفات. ج 1. بیروت: دارالکتاب العربی.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1430ق). تاج‌اللغه و صحاح‌العربیه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حاجی حسین بنکدار، مریم. (1393). «بررسی احتجاج امام حسن مجتبی‌g  با معاویه در باب امامت از منظر قرآن و حدیث» . پایان‌نامه کارشناسی  ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
حاجی‌زاده، یدالله. (1395). «احتجاجات و استنادات صریح امامان معصوم در اثبات جانشینی امام علی‌g  با تکیه بر حدیث غدیر». هفتمین اجلاس بین المللی دکترین جهانی دهه غدیر. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.  
حر عاملی، محمد بن حسن. (1376). الفصول المهمه فی اصول الأئمه. قم: موسسه معارف اسلامی امام رضا‌.  
خمینی، روح‌الله. (1377 الف). انسان کامل از دیدگاه امام خمینی. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
ــــــــــــــــــــــــ . (1377 ب). شرح حدیث جنود عقل و جهل. چاپ سوم. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد. (1387) . مفردات الفاظ القران . چاپ چهارم. قم: المکتبه المرتضویه لأحیاء الآثار الجعفریه.
رجبی، فاطمه؛ مطهری، اعظم. (1394).«سبک‌شناسی مناظرات کلامی امام رضا g ». پژوهش های اعتقادی کلامی. سال پنجم. شماره 19. صص: 81 – 98.   
رحیمی، مرتضی؛ سلیمانی، سمیه. ( 1397 ). «جدال احسن از دیدگاه امام رضا‌ g». فرهنگ رضوی. دوره 6. ش 24. صص:185 – 212.
زبیدی(حسینی )، محمد مرتضی. (1414 ق). تاج العروس فی شرح القاموس. بیروت: دار الفکر.
شوبکلایی، مسلم. (1388 ). «نگاهی به برخی ویژگی‌های مناظره حضرت رضا‌ g با علمای ملل و نحل». مربیان. ش 33. صص: 33- 45.
طباطبایی، محمدحسین. (1386).  قرآن در اسلام. چاپ چهارم. قم: بوستان کتاب.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1387). رسالت تشیع در دنیای امروز. چاپ دوم. قم: دفتر نشر دفتر تبلیغات اسلامی.
طبرانی، حافظ سلیمان. (1427ق).  المعجم الکبیر. بیروت: مکتبه ابن تیمیه.
طبرسی، احمد بن علی. (1393).  احتجاج. چاپ پنجم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
غفار، عبدالرسول عبدالحسن. (1416 ق).  الکلینی والکافی. قم: موسسه النشر الاسلامی.
غفاری‌صفت، علی اکبر؛ صانعی پور، محمدحسن. ( 1383). دراسات فی علم الدرایه. چاپ دوم. تهران: سمت.
فیض کاشانی، ملا محسن. (بی‌تا). تفسیر صافی. تصحیح حسین اعلمی. تهران: مکتبه الصدر.
قماشی، راضیه. (۱۳۹۲). «بررسی احتجاج و مفاخره امام حسن مجتبی‌ g  در مقابل اشقیا» . پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی . دانشکده علوم انسانی.
 قمی، شیخ عباس. (1376). منتهی الامال. تهران: مطبوعاتی حسینی.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1348). اصول کافی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل‌بیت‌.
مجلسی، محمدباقر. (1404ق). مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول . چاپ دوم. تهران: مکتبه الاسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــــــ . (1403ق).  بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار.  بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مدیر شانه‌چی، کاظم. ( 1386 ). درایة الحدیث. چاپ سوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مسعودی، علی بن حسین. (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. ج3. قم. موسسه دارالهجره.
مظفر، محمد حسن.(1422ق).دلائل الصدق لنهج الحق. قم: موسسه آل البیت.
مفید، محمدبن محمد. (1413ق). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. قم: کنگره شیخ مفید.
نسائی، احمد بن علی. (۱۴۱۱ق).  السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
هادیان رسنانی، الهه. (1394). «چگونگی نمود روش‌های گفتمان قرآنی در احتجاجات امام رضا‌ g و تفاوت آن با صناعات خمس در منطق ». فرهنگ رضوی. دوره 3.ش 12. صص: 138 – 165.
هاشمی، احمد. (1380). جواهر البلاغه. چاپ دوم. تهران: نشر فیض.
هاشمی اردکانی، حسن؛ میرشاه جعفری، ابراهیم. (1387). «روش مناظره علمی در سیره آموزشی امامان معصوم». تربیت اسلامی. دوره 3. شماره 7. صص:7 – 21.