ارزیابی دیدگاه رشیدرضا درباره مبحث توسل و شفاعت بر پایه اخبار و سیره رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 کارشناس ارشد حقوق خصوصی دانشگاه قم و طلبه سطح 2 جامعه الزهراء، قم ، ایران

چکیده
شفاعت و توسل از مباحث اعتقادی مهمی است که بی‌تردید خاستگاه آن، قرآن و سنت قطعی است. رشیدرضا با تلاش‌های عقلی، تفسیر و تأویل برخی مفاهیم قرآنی، سیرۀ نبوی و صحابه، توسلات مسلمانان را بدعت‌آمیز، شفاعت را تسلط ارادۀ شفیع بر ارادۀ الهی، خالقیت و عبادت مشفوع و توسل را نفی ولایت خداوند می‌داند. نظر به جایگاه رشیدرضا و آرای او در میان اهل سنت، ارزیابی مبانی فکری و تحلیل رویکرد وی به‌خصوص در تفسیر المنار ضروری به نظر می‌رسد. این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی، کارکرد اخبار رضوی را از سه جهت، مورد تدقیق واقع قرار داده است؛ اول آنکه با توجه به جایگاه و مرجعیت امام رضا (ع) در تبیین باورهای امامیه، بسیاری از اخبار رضوی می‌تواند در مقام دفع شبهه و نه رفع شبهه به کار آیند. به عبارت دیگر، تبیین صحیح باورها بر پایۀ نصوص مرجع معصوم دینی، جایی برای بسیاری از شبهات باقی نمی‌گذارد. دوم آنکه بسیاری از اخبار رضوی، ناظر به قواعد محکم عقلی یا تفسیر آیات قرآنی است که فارغ از معصوم دانستن یا ندانستن ایشان، مقبول جمیع مذاهب خواهد بود. سوم آنکه امام رضا (ع) در بسیاری از اخبار خویش، نقش راوی را ایفا کرده‌اند که به نقل خبر از پیامبر (ص) می‌پردازند؛ بنابراین برای اهل سنت نیز بنا بر عدم قائلیت عصمت برای امام (ع)  نظر به صادق دانستن ایشان، معتبر خواهد بود. در این راستا، نتایج حاصله، عقل‌گرایی افراطی رشیدرضا، تحمیل ذهنیات وی بر آیات و روایات و و در پی آن تناقض گویی ها و ... موجب واگرایی وی از کتاب و سنت و سبک وی بر خلاف اعتقاد بر بازگشت به باورهای مسلمانان متقدم و ملاک های ضروری تفسیر از منظر المنار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن مجید. (1373). ترجمه  مکارم شیرازى. قم: دار القرآن الکریم.
ابن اثیر، مبارک بن محمد.(1421 ق). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. ریاض: دارابن الجوزی.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ .(1400ق). أمالی الصدوق‏. چاپ پنجم. بیروت: اعلمی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (بی تا). علل الشرائع.‏ قم: داوری.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ .‏ (1385). علل الشرائع‏. قم: کتاب فروشى داورى‏.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1378ق). عیون أخبار الرضا. محقق/ مصحح: مهدی لاجوردى. تهران: ‏نشر جهان‏.
ابن حجر عسقلانی ، أحمد بن علی. (1379ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار المعرفة.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). ‏ لسان العرب‏. چاپ سوم. بیروت: دار صادرف.
أبوحیان الأندلسی. (1422ق). تفسیر البحر المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیة.
امینی نجفی، عبدالحسین. (1416ق). الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب. قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
ایجی، عبدالرحمن. (بی تا). المواقف فی علم الکلام. االقاهره: مکتبه سعدالدین.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1422ق). صحیح البخاری. محقق: محمد زهیر بن ناصر الناصر. دمشق: دار طوق النجاة.
برقی، احمد بن محمد. (1371ق). المحاسن. چاپ دوم. محقق: جلال الدین. قم: دارالکتب الاسلامیه.
بستانى، فواد افرام. (1375). ‏ فرهنگ ابجدی‏. چاپ دوم. تهران: اسلامی.
بیات، محمد حسین ؛ محققی، حسین. (1398)، «تحلیل روش‏ شناختی نقدهای علامه جوادی آملی در مسئله شفاعت بر تفسیر المنار». شیعه پژوهی. شماره 16. صص: 31-56.
جوادی آملی، عبدالله. (1385). تفسیر موضوعی قرآن کریم.  محقق: علی عباسیان. چاپ دوم. قم: اسراء.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ . (1389). آفاق اندیشه. ج1. محقق: علی اسلامی. قم: اسراء.
ــــــــــــــــــــــــــــــ . (1393). ادب فنای مقربان. محقق: قنبرعلی صمدی و احسان ابراهیمی. قم: نشر اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. محقق: مؤسسة آل البیت b. قم: مؤسسة آل البیت g.
 خدوری، مجید.(1972ق). الاتجاهات السیاسیة فى العالم العربى: دور الافکار و المثل العلیا فى السیاسة. لبنان: بیروت.
خطیب بغدادی، احمد بن علی. (1417ق). تاریخ بغداد. محقق: مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: لبنان.
خمینی، روح الله. (1381). تقریرات فلسفه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
ــــــــــــــــــ . (1424ق). موسوعة الامام الخمینی قدس سرة الشریف المجلد 49 شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن. (1412ق). سنن الدارمی. تحقیق: حسین سلیم أسد الدارانی. عربستان سعودی: دارالمغنی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن‏. بیروت: دارالقلم.
رشیدرضا، محمد. (1367ق). الوحی المحمدی. چاپ پنجم. مصر: دارالمنار.
ـــــــــــــــــــــــ . (1990م). المنار. الناشر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1374). التوسل؛ مفهومه و أقسامه و حکمه فی الشریعة الاسلامیه الغراء. تهران: نشر مشعر.
سمهودی، علی بن احمد. (2006م). وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
سید مرتضی (ابوالقاسم موسوی بغدادی). (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم.
سیوطی، عبد الرحمن بن أبی بکر. (بی تا). الدر المنثور. بیروت: دارالفکر.
شاه فضل قمصری، علیرضا. (1398). «بررسی تطبیقی دیدگاه‌های رشید‌رضا در المنار و علّامه طباطبائی در المیزان دربارة مسئلة شفاعت». پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه. شماره 2. صص: 283-304.
شیبانی، أحمد بن حنبل (1421ق). مسند أحمد بن حنبل. محقق: شعیب الأرنؤوط. بی جا: مؤسسة الرسالة.
طباطبایى، محمد حسین. (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن‏. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الإحتجاج على أهل اللجاج. مشهد: مرتضی.
طبرسى، فضل بن حسن.‏ (1372). مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
‏طوسى، محمد بن الحسن. (1411ق). مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد. بیروت: موسسه فقه الشیعه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ .‏ (بی تا). التبیان فى تفسیر القرآن‏. بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.
عطاردى‏، عزیز الله. (1406ق). مسند الإمام الرضا g.‏ مشهد: آستان قدس رضوی.
علیزاده موسوی، سید مهدی. (1393). سلفیگری و وهابیت. قم: نشر آوای منجی.
عیاشى، محمد بن مسعود. (1380ق). کتاب التفسیر. محقق: سید هاشم رسولى محلاتى. تهران: چاپخانه علمیه‏.
فخرالدین رازى، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
فراهیدى، خلیل بن احمد. (1409ق). کتاب العین‏. چاپ دوم. قم: نشر هجرت.
فقه الرضا المنسوب الی الامام الرضا g. (1406ق). مشهد: موسسة آل البیت b لاحیاء التراث.
فیروز آبادى، محمد بن یعقوب. (1415ق). القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیة.
فیومى، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى‏. چاپ دوم. قم: موسسه دارالهجرة.
قرشى، على اکبر. (1371). قاموس قرآن‏. چاپ ششم. تهران‏: دار الکتب الاسلامیه.
القشیری النیسابوری، مسلم بن الحجاج. (بی تا). صحیح مسلم. محقق: عبد الباقی و محمد فؤاد. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
کریمی‌نیا، محمدمهدی. (1400). «بررسی مقارن دیدگاه توسل به اولیای الهی در اندیشه رشیدرضا و آیت الله سبحانی». دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی. سال چهارم. شماره 44. صص: 128-139.
کفعمی عاملی، ابراهیم بن علی. (1405ق). المصباح- جنة الأمان الواقیة و جنة الإیمان الباقیة. چاپ دوم. قم: دارالرضى.
کلینى‏، محمد بن یعقوب. (1362). الکافی. چاپ دوم. تهران: اسلامیه.
مجلسى، محمد باقر. (1403ق). بحار الأنوار. چاپ دوم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مسعودزاده، محمدرضا؛ نوروزی، حسنعلی. (1391). «هماهنگی شفاعت با توحید در مقارنه دیدگاه علامه طباطبایی و رشیدرضا». پژوهش های اعتقادی کلامی. شماره 8. صص: 147-169.
مفید، محمد بن نعمان. (1413ق). أمالی. قم: کنگره شیخ مفید.
موحد ابطحی اصفهانی، سیدمحمدباقر. (1391). الصحیفه الرضویه الجامعه لأدعیه الامام علی بن موسی الرضا g. ترجمه: سیدعدنان لاجوردی. مشهد: امید مهر.
نوروزی، حسنعلی؛ نوراللهی، سیدمحمد. (1391 ). «توسل توحید در مقارنه دیدگاه علامه طباطبایی و رشیدرضا با محوریت آیه 35 سوره مائده». پژوهش های اعتقادی کلامی. شماره 6. صص: 139-161.
نووی، محیی الدین یحیى بن شرف. (1392ق). المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج. چاپ دوم. بیروت: دار إحیاء  التراث العربی.