فرهنگ رضوی

چکیده فرهنگ شیعی از دورۀ صفویه در ایران گسترش بیشتری یافت و مراسم و ‌آیین‌های متعددی در بزرگداشت ائمه شکل گرفت. جشن‌های میلاد ائمه از جمله مناسبت‌‌های فرهنگی بوده که طی دو قرن اخیر رشد بیشتری یافته و جزئی از آداب و رسوم شیعیان شده ‌است. بیشتر مراسم مذهبی شامل سوگواری‌ها و جشن‌ها در بارگاه رضوی به طور مفصل و طبق تشریفاتی خاص برگزار می‌شود. برخی از این مراسم‌ ریشه در ابتکارات دورۀ قاجار و پهلوی دارد و شناخت نحوۀ شکل‌گیری و عوامل موثر بر آن از لحاظ فرهنگی، جامعه‌شناسی و تاریخی حائز اهمیت است. جشن میلاد امام رضا(ع) یکی از مهم‌ترین مراسم‌ مذهبی شیعیان در مشهد است که در دو قرن اخیر با شکوه بیشتری برگزار شده‌ است. سوال اصلی پژوهش این است که عوامل موثر بر تبدیل مراسم میلاد امام رضا(ع) به یک جشن بزرگ شیعی از دورۀ قاجار تا انقلاب اسلامی چه بوده ‌است؟ این پژوهش به روش پژوهش‌های تاریخی و با استفاده از منابع اسنادی، مطبوعاتی و کتابخانه‌ای به‌صورت توصیفی تحلیلی جشن میلاد امام رضا(ع) را از دورۀ قاجار تا انقلاب اسلامی بررسی و از اسناد کتابخانۀ آستان قدس رضوی و مطبوعات آن مجموعه استفاده کرده است. این پژوهش نشان می‌دهد قاجارها با ابتکاراتی توسط ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه و صاحب‌منصبان مستقر در مشهد نقش مهمی در گسترش جشن میلاد امام رضا(ع) داشتند و از دورۀ پهلوی انضباط اداری و دستورالعمل‌های اجرایی، ایجاد موقوفات خاص و انعکاس رسانه‌ای باعث گسترش و عمومیت جشن میلاد امام رضا(ع) در مشهد شد.

چکیده اگر بحران را ترکیبی از فرصت و تهدید بدانیم بدون شک مسأله ولایتعهدی امام رضا علیه السلام یکی از بحرانهایی بوده است که ایشان با آن مواجه شدند. و مدیریت این بحران توسط امام رضا علیه السلام مدل و برنامه جامعی می طلبید که در آن بهترین بینش ها و روش های اداره و کنترل بحران لحاظ می شد که این مقاله در صدد تبیین آن در پاسخ به چیستی مدیریت بحران در مساله ولایتعهدی با روشی توصیفی – تحلیلی پرداخته است . در این مقاله ابتدا مطالبی پیرامون بحران و مدیریت بحران بیان گردیده و در بخش دوم جستجویی در باب مدیریت بحران در مسأله ولایتعهدی در سیره امام رضا صورت گرفته است. نتایج نشان می دهد که مدیریت بحران در سیره امام رضا را با عنایت به دو رویکرد تبیینی وتنذیری در سه بعد مدیریت قبل از بحران، مدیریت حین بحران ومدیریت بعد از بحران می توان طراحی کرد که در مرحله اول اقدامات مدیریتی از قبیل هشدار عمومی در جهت وقوع بحران، برنامه ریزی، ایمن سازی و شفاف سازی صورت گرفته است. در مرحله دوم اقدامات مدیریتی همچون تبدیل بحران به فرصت، اتخاذ تصمیم به موقع و روشنگری و اطلاع رسانی انجام شده و در مرحله سوم اقدامات مدیریتی مانند بهره وری بهینه در تبلیغ مذهب تشیع وبهروری بهینه از مناظرات انجام گردیده است . خاطر نشان می شود که مدیریت بحران توسط امام رضا(ع) در سه مرحله قبل از بحران،حین بحران و بعد از بحران با رویکردهای تبیینی وتنبیهی صورت گرفته است ؛ این مساله نشانگر توجه امام به تدابیر و اقدامات با چشم انداز تبیین معارف الهی ویادآوری وتنبه یاران و دشمنان است با اقداماتی که امام در مدت ولایتعهدی انجام دادند طرح مامون برای نابودی امامت ائمه (ع) منجر به شکست شد وامام (ع) با راهبردهای مناسب ،تشیع را به ساحل امن هدایت کردند

چکیده امر به معروف و نهی از منکر به‌عنوان دو واجب مهم الهیِ مورد توجه پیامبران، امامان و صالحان، جایگاه ویژه‌ای نزد امام جواد (ع) داشت. هرچند دوران این امام همام در تاریخ تشیع، با توجه به شهادت امام رضا(ع)، قیام‌های علویان، نفوذ و گسترش جغرافیایی تشیع، قدرت روزافزون مأمون و جریان‌سازی جدید خلافت عباسی و در نتیجه استحکام بیشتر خلافت عباسیان، شرایط دشواری را تجربه کرد، اما امام جواد(ع) به تناسب شرایط و موقعیت‌های زمانی و مکانی، امر به معروف و مبارزه با منکرات مختلف سیاسی، اجتماعی و اخلاقی را دنبال کرد. حال سوال این است که امام جواد (ع) در اقامۀ این دو فریضه، چه روش‌هایی را به کار بردند؟ در پاسخ به این سوال، کلیۀ احادیث و همچنین گزارش‌های مرتبط با امر به معروف و نهی از منکر در سیرۀ امام جواد(ع) گردآوری و به صورت توصیفی - تحلیلی، روش‌شناسی شده است. سپس روایات گردآوری شده در بخش «شیوه‌های کاربست امر به معروف و نهی از منکر در سیرۀ امام جواد(ع)» تجزیه و تحلیل شده است.

چکیده یکی از مهم­ترین ارکان زندگی نیکو، شادکامی و رضامندی حقیقی در زندگی است. هدف پژوهش، تبیین لوازم تحقق شادکامی در نیکوترین زندگی بر اساس معارف رضوی است. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی است و با استفاده از منابع کتابخانه­ای انجام شده است. به این صورت که بر اساس روایتی از امام رضا علیه السلام که نیکوترین زندگی را در نیکو گرداندن زندگی دیگران، معرفی می­فرماید؛ مقدمات و لوازم تحقق این ارتباط اجتماعی حسنه در معارف رضوی جست‌وجو شده است. یافته­های تحقیق نشان داد در کلام رضوی، نیکوترین زندگی در حالتی است که زندگی سایر انسان­ها را از جهات مادی و معنوی گوارا گردانیم و این گفتار امام رضا ع در سیرۀ ایشان آشکار شده است. تحقق نیکوترین زندگی، با خوف و رجای متوازن همراه بوده و مستلزم تحقّق اموری است که عبارتند از: 1. داشتن بینش توحیدی و معاد باوری که تنها در صورت ولایت­پذیری کامل فکری و عملی از ولی الهی و همراه با عمل‌گرایی خالصانه صورت می­گیرد. 2. فداکاری که نیازمند داشتن زهد، قناعت و ترک کردن خواهش­های نفسانی است. 3. خشرویی و گره‌گشا بودن در ضمن حفظ کرامت افراد. 4. داشتن مهارت­هایی مانند مهار خشم که تنها به شرط مدارای بردبارانه با مردم و چشم پوشی از خطای دیگران و داشتن حسن خلق محقق می­شود. 5. داشتن مهارت برنامه‌ریزی جامع و تفریحات حلال روزانه. تحقق نیکوترین زندگی با برطرف کردن گرفتاری انسان­ها و مخصوصاً مؤمنان، با امدادهای غیبی و نصرت­های الهی از جایی که انسان گمان نمی­کند، همراه است و شادکامی پایدار در حیات دنیوی و اخروی را به دنبال دارد. در نتیجه بر اساس معارف رضوی، با عمل‌گرایی توحیدی و ولایی و با نفی تعلّق به دنیا و همچنین کسب مهارت­های شادکامی می­توان زندگی خود و سایر انسان­ها را گوارا کرد و به بهترین زندگی دست­ یافت.

چکیده سوغات به‌‌عنوان یادآور تجربیات سفر تفسیر می‌شود و خرید سوغات و بردن تبرکی یکی از اجزای اصلی زیارت است. مسئلۀ این پژوهش این است که زائران در سفر به مشهد چه کالاها و با چه انگیزه‌ای  سوغات می‌خرند و تا چه حد از تجربۀ خرید خود رضایت دارند؟ همچنین زائران بیشتر تمایل دارند چه نوع اشیایی را به‌عنوان تبرکی به شهر خود ببرند؟ وجه تمایز این پژوهش پرداختن به ویژگی خاص «متبرک بودن» در سوغات زائران است؛ بنابراین به گونه‌شناسی سوغات و هدایای متبرکی که زائران به شهر خود می‌برند نیز پرداخته شد. این پژوهش به روش پیمایش انجام شد و 580 نفر از زائران در ایام نوروز سال 1401 به صورت تصادفی انتخاب شدند. ابزار تحقیق پرسش‌نامۀ محقق ساخته است و پرسش‌نامه‌ها به روش مصاحبه‌ای تکمیل شد. پرسشگران در چهار ورودی حرم مطهر مستقر شدند تا تنوع نمونه در نظر گرفته شود. یافته‌ها نشان داد که سوغات خریداری شده توسط زائران را می‌توان در سه گروه عمده خوراکی محلی، اقلام مذهبی و اقلام مصرفی طبقه‌بندی کرد. البته سهم خوراکی محلی در سبد سوغات زائران بیشتر است. آن‌ها از تجربه خرید سوغات خود در شهر مشهد (از لحاظ ویژگی‌های کالا و فروشنده) راضی بودند. زائران از فروشگاه‌ها و محصولات وابسته به آستان قدس رضوی رضایت بیشتری دارند. برای اکثریت زائران ویژگی «متبرک‌بودن» سوغات اهمیت زیادی دارد و به‌عنوان تبرکی بیشتر کالاهای مذهبی را خریداری کردند. زائران در حرم هدایایی را به‌عنوان تبرکی دریافت می‌کنند که برای آن‌ها مقدس و ارزشمند است. هدایای متبرکی که زائران ترجیح می‌دهند در زیارت حرم دریافت کنند به سه گروه عمده غذا و خوراکی متبرک، اقلام مذهبی و جزئی از مکان مقدس تقسیم شد. زائران بیشتر تمایل دارند که خوراکی متبرک به‌ویژه «غذای حضرت» به‌عنوان تبرک دریافت کنند. آنچه مشخص است، مشکلات اقتصادی در سال‌های اخیر، رفتار خرید زائران را تحت تاثیر قرار داده است و زائران از کالاهای ارزان‌قیمت بیشتر استقبال می‌کنند. در پایان پیشنهادهایی برای مطالعات آینده در خصوص خرید سوغات متبرک ارائه شده است.

چکیده زیارت اماکن متبرکه از والاترین مراتب عبادت و فرصتی ممتاز برای طهارت روح و تربیتی معنوی زائر و نیز تجدید پیمانی با اولیای الهی در مسیر آرمان مقدس توحیدی به‌شمار می‌رود. پژوهش‌های دینی زیارت نشان می‌دهد که زیارت خاندان عصمت و طهارت(ع) دارای شرایطی است که در پرتوی این‌چنین شرایط، زیارت حقیقی معنا پیدا خواهد کرد و موجب رشد و پیشرفت فرد و جامعه اسلامی بر سه محور خودسازی، دگرپردازی و تمدن سازی خواهد شد. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی، ضمن بررسی سندی و دلالی روایت «عارفاً بحقه» که از امام صادق(ع) دربارۀ زیارت علی بن موسی الرضا(ع) وارد شده است، نشان می‌دهد که این روایت از نظر سندی صحیح است و برای درک فیض زیارت معصوم، باید معرفت حقیقی به امام کسب کرد. مقصود از شناخت حق وی، اعتقاد به واجب الاطاعه بودن، حجت خدا بر خلق و امام را واسطۀ رزق الهی دانستن و دیگر موارد است.

چکیده یکی از مباحث سبک زندگی اسلامی، شیوۀ تعامل افراد جامعه با یکدیگر است. مفهوم «ولایت» این ظرفیت را دارد که طراحی نوینی از نظام ارتباطات اجتماعی ارائه کند. مسئلۀ اصلی مقاله آن است که حقیقت و مراتب ولایت را به‌عنوان مبنایی برای بازتعریف نظام ارتباطات در لایه‌های مختلف جامعه معرفی کند. یافته‌های این تحقیق که به روش توصیفی تحلیلی سامان یافته، نشان می‌دهد با استناد به آیات و روایات به‌ویژه سخنان امام رضا(ع)، تحقق ولایت مؤمنین شرط تکوینی برای راهیابی به ولایت معصومان(ع) است. این جنبه از ولایت که تاکنون در پژوهش‌های ارتباطی و سبک زندگی مورد توجه پژوهشگران نبوده، نشان می‌دهد یکی از شاخص‌های نزدیکی افراد به امامشان، موفقیت در برقراری شئون ارتباطی با دیگر شیعیان است. این قاعده مبنای تنظیم روابط با افراد خانواده و دیگر مؤمنین است. الگوی یادشده بر خلاف الگوی ارتباطی غربی که بر مبنای فردگرایی، بی‌تفاوتی و تنازع بر سر منافع است، سبب دغدغه‌مندی بیشتر افراد جامعه با یکدیگر می‌شود. همچنین خدمت و محبت به دیگران بدون تکلف و چشم‌داشت محقق می‌شود و تمام ارتباطات اجتماعی رویکردی قدسی و ولایی می‌یابد. نوآوری این مقاله در نگاهی متفاوت به مقولۀ ولایت و استفاده جدید از ظرفیت آن در بازطراحی سبک زندگی است.

چکیده این پژوهش به بررسی و تحلیل وضع موجود مقولۀ عفاف و حجاب در میان شهروندان شهر مشهد به‌ویژه جوانان و سازوکارهای ترویج آن در بستر فرهنگ رضوی می‌پردازد. این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش نظریۀ زمینه‌ای صورت گرفته و اطلاعات از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌ یافته جمع‌آوری شده است. نتایج تجزیه و تحلیل اطلاعات در ذیل مقولۀ مرکزی با عنوان «مرکزیت‌زدایی در برابر جانمایی کانونی عناصر فرهنگ رضوی در زیست‌جهان جمعی ایرانیان» ارائه شده است. شرایط ایجاد این پدیده عبارت است از: گسترش انحصارگرایی در برابر عمومیت بخشی به فرهنگ رضوی، مواجهه گزینشی در برابر یکپارچه در کاربست عناصر بنیادی فرهنگ رضوی، غلبۀ مروج‌پروری در برابر سخنورپروری در آموزش عاملان مبلغ فرهنگ رضوی. راهبردهای قابل اتخاذ توسط عاملان اجتماعی در برابر پدیدۀ مرکزی شامل این موارد بوده است: جذب حداکثری در برابر طرد حداکثری، رویکرد مشارکت‌مدار در برابر رویکرد دستورمدار و رویکرد خلاق در برابر رویکرد کلیشه‌ای. در نهایت، این مواجهات پیامدهایی شامل: از دست رفتن  پیوندهای اصیل فرهنگی در جامعه در برابر بازیابی آن‌ها، تفکیک در برابر تلفیق فزاینده ابعاد حیات عرفی و شرعی فرزندان، ناتوانی در مواجهه با چالش‎های فرهنگی در برابر فرصت‌یابی برای  این مواجهات را نتیجه داده‌اند.