بررسی عوامل موثر بر گسترش جشن میلاد امام رضا(ع) از دوره قاجار تا انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه بیرجند، بیرجند ، ایران

2 کارشناس مشاوره و راهنمایی، آموزش و پرورش ناحیه 2، سنندج، ایران

چکیده
فرهنگ شیعی از دورۀ صفویه در ایران گسترش بیشتری یافت و مراسم و ‌آیین‌های متعددی در بزرگداشت ائمه شکل گرفت. جشن‌های میلاد ائمه از جمله مناسبت‌‌های فرهنگی بوده که طی دو قرن اخیر رشد بیشتری یافته و جزئی از آداب و رسوم شیعیان شده ‌است. بیشتر مراسم مذهبی شامل سوگواری‌ها و جشن‌ها در بارگاه رضوی به طور مفصل و طبق تشریفاتی خاص برگزار می‌شود. برخی از این مراسم‌ ریشه در ابتکارات دورۀ قاجار و پهلوی دارد و شناخت نحوۀ شکل‌گیری و عوامل موثر بر آن از لحاظ فرهنگی، جامعه‌شناسی و تاریخی حائز اهمیت است. جشن میلاد امام رضا(ع) یکی از مهم‌ترین مراسم‌ مذهبی شیعیان در مشهد است که در دو قرن اخیر با شکوه بیشتری برگزار شده‌ است. سوال اصلی پژوهش این است که عوامل موثر بر تبدیل مراسم میلاد امام رضا(ع) به یک جشن بزرگ شیعی از دورۀ قاجار تا انقلاب اسلامی چه بوده ‌است؟ این پژوهش به روش پژوهش‌های تاریخی و با استفاده از منابع اسنادی، مطبوعاتی و کتابخانه‌ای به‌صورت توصیفی تحلیلی جشن میلاد امام رضا(ع) را از دورۀ قاجار تا انقلاب اسلامی بررسی و از اسناد کتابخانۀ آستان قدس رضوی و مطبوعات آن مجموعه استفاده کرده است. این پژوهش نشان می‌دهد قاجارها با ابتکاراتی توسط ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه و صاحب‌منصبان مستقر در مشهد نقش مهمی در گسترش جشن میلاد امام رضا(ع) داشتند و از دورۀ پهلوی انضباط اداری و دستورالعمل‌های اجرایی، ایجاد موقوفات خاص و انعکاس رسانه‌ای باعث گسترش و عمومیت جشن میلاد امام رضا(ع) در مشهد شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

احتشام کاویانیان، محمد. (1355). شمس‌الشموس یا تاریخ آستان ‌قدس. مشهد: آستان ‌قدس.
افضل‌الملک کرمانی، میرزا غلامحسین خان. (1389). ظفرنامه عضدی(زادالمسافر 1301ه.ق). تصحیح محمدرضا قصابیان. مشهد: انصار.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. (1374). چهل سال تاریخ ایران. به کوشش ایرج افشار. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
اسناد میرزا عبدالوهاب خان آصف‌الدوله(گزیده اسناد خراسان). (1377). به کوشش عبدالحسین نوایی، نیلوفر کسری. تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1387). سادات رضوی در مشهد از آغاز تا پایان قاجاریه. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
حسین‌زاده، سالم. (1385). «نگاهی به انجام مراسم جشن و سرور در جوار بارگاه ملکوتی امام رضاg در دوره قاجاریه». دفتر اسناد. به کوشش زهرا طلایی. مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
روحانی قوچانی، علی و همکاران. (1400). «واکاوی عوامل اقتصادی در تداوم و تحول مراسم آیینی و سوگواری خراسان با تاکید بر شهر مشهد عصر قاجار». تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام. س12. ش28. صص: 83-103.
ستاد ارتش هند انگلیس(گردآوری). (1398). فرهنگ رجال، قبایل و افراد در خراسان، سیستان و قاینات(تا سال 1923میلادی/1302شمسی). ترجمه محمود رفیعی. بیرجند: نشر چهار درخت.
سوزنچی کاشانی، علی؛ جهانگیری کلاته، کاظم. (1391). «موقوفات متولیان آستان قدس از صفویه تا پایان قاجاریه». پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی. س1. ش1. صص: 62-98.
سپهر، عبدالحسین خان. (1386). مرآت الوقایع مظفری. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: میراث مکتوب. ج2.
سرافرازی، عباس. (1393). «جغرافیای تاریخی ضرب سکه‌ها با نام مبارک امام رضا g». خراسان بزرگ. س 5. ش 15. صص: 11-21.
صبوری، محمدکاظم. (1342). دیوان حاج میرزا محمدکاظم صبوری ملک ‌الشعراء آستان قدس. تصحیح و تحشیه محمد ملک‌زاده. تهران: کتابخانه ابن سینا.
علیزاده بیرجندی، زهرا؛ ناصری، اکرم. (1391). «تاثیر کارکردهای متولیان آستان قدس رضوی در فرهنگ تشیع(مطالعه موردی: عصر قاجار)». پژوهشنامه تاریخ اسلام. س2. ش 6. صص:79-109.
مولوی، عبدالحمید. (1353). پیش‌نویس فهرست موقوفات آستان قدس رضوی. مشهد: دفتر موقوفات آستان قدس رضوی.
نادری، فرج‌الله. (1393). «خطبه‌خوانی». دایره المعارف آستان قدس رضوی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ویژه‌نامه میلاد با سعادت حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضاg. (1380). به کوشش اداره اسناد. مشهد: روابط عمومی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس.
مرکز اسناد آستان قدس
1/30970، 2/30940، 3/30940، 4/39902، 3/40297، 1/40710، 1/40840، 8/62832، 7/8513، 3/64579، 8/64579، 110476، 10/116323، 77/118703، 8/117983، 3/129000، 55/131442، 69/131442، 101/759159،
 
مطبوعات
آفتاب شرق. شماره 138، 352، 1812، 9827، 9259، 6183، 7576، 9827.
ادب. شماره 22، 26، 29.
ایران. شماره 846.
ایران سلطانی. شماره 7، سال پنجاه و ششم.
ایران سلطانی. شماره 7 و 9، سال پنجاه و هشتم.
الکمال. شماره 2و3، سال سوم.
ایران نما. شماره 34، سال دهم.
چمن. شماره 46، سال دوم.
خراسان. شماره 1017، 6901، 2014، 5957، 3416، 3419،
شهرآرا . زینبی، نعیمه. (1402). «جشن ولادت امام هشتمg به روایت اسناد آستان قدس». 10 خرداد.
طلوع خراسان. شماره 35.
طوس. شماره 31، سال اول.
مهر منیر. شماره 13، سال هفتم.
نور ایران. شماره 1489.
نور خراسان. شماره، 21، سال دهم.