فرهنگ رضوی

چکیده علم الهی و مسائل مرتبط با آن، در میراث برجای مانده از عترت طاهره (علیهم‌السلام) بسیار مورد توجه قرار گرفته است. یکی از مسائل مربوط به صفت علم الهی، خودآگاهی خداوندمتعال است. در میان روایاتی که در آنها بحث از خودآگاهی خداوندمتعال به‌میان آمده است، پاسخ منفی امام رضا (علیه‌السلام) به عمران صابی در خصوص «معلوم بودن خداوندمتعال در خود و نزد خود»، سخنی غریب است که شارحان بر صعوبت معنای آن تصریح کرده و در تحلیل معنای آن به تکاپو افتاده‌اند که سه رویکرد عمده در تحلیل این روایت به‌چشم می‌خورد؛ (1) برخی از ایشان پرسش عمران را ناظر به گونه‌ای از آگاهی تلقی کرده‌اند، که ثبوت آن برای خداوندمتعال مستلزم نقص است و (2) برخی دیگر، آن را به‌معنای مطلق آگاهی لحاظ کرده‌اند و بر اساس اطلاق ذاتی خداوندمتعال، نفی ثبوت آن را مربوط به نفی تقیّد ناشی از اثبات این صفت برای خداوندمتعال در نظر گرفته‌اند، و (3) عده‌ای دیگر اساسا پرسش عمران را غیرمربوط به خودآگاهی خداوندمتعال دانسته‌اند. در این نوشتار، تحلیلهای صورت گرفته بر اساس دو رویکرد اخیر مورد بررسی قرار می‌گیرد.

چکیده دعبل خزاعی (256-148 ق) با عمری حدود یک قرن خود از کلام و شعر برای بسط فرهنگ ‌ائمه (ع) و تقابل با فرهنگ سیاسی عباسی بهره گرفت و کارنامۀ موثری از خود برجا گذاشت. این مقاله با رویکرد تاریخی و توصیفی تحلیلی و به روش اسنادی در صدد ارائه تصویری گویا از کارکردهای کنش سیاسی گفتاری دعبل خزاعی شاعر اهل بیت (ع) در زمان حیات طولانی خود به‌ویژه در عصر امام رضا (ع) است. چهارچوب نظری این مقاله رابطۀ زبان و ایدئولوژی در اندیشه پی‌یر انسار است. بر مبنای اندیشۀ وی، زبان به فعل سیاسی معنا و جهت می‌دهد. زبان، ابزار مهم عاملان سیاسی برای تحقق کنشِ شورش و انقلاب یا تثبیت است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد شعر سیاسی دعبل در کنش شورش در قالب‌ هجو و نقد خلفای جور، از امویان گرفته تا عباسیان و در کنشِ تثبیت‌ در قالب‌هایی چون مدح و رثای اهل بیت (ع) و دفاع از حقانیت‌ آنان، بیان سجایای معصومین (ع) و ستایش آیندگان به‌خصوص مدح و ستایش و رثای ‌امام رضا (ع) دعبل را در تثبیت فرهنگ‌رضوی ‌با کنش انقلابی و جلوگیری از چیره شدن فرهنگ مخالف اهل بیت (ع) نامدار کرده است. زبان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ شعری‌ دعبل، ترسیم‌ کنندۀ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مشروعیت‌ گفتمان‌ امامت ‌با ترسیم‌ حقانیت، صلاحیت‌ در عین ‌مظلومیتِ معصومین (ع) و افشای ناراستی‌ها، خیانت‌ها، بی‌کفایتی‌ها و ظلم و جور حاکمان عباسی است. کنش انقلابی دعبل به نحوی است که به جای زبان پررمز و راز و دیریاب، با بهره‌گیری از قصاید روشن و با صراحت بیان، مخاطبان بی‌شمار سرزمین پهناور مسلمانان عصر خود را هدف قرار می‌داده است.

چکیده بمباران حرم امام رضا(ع)بدست روس هادر دهم ربیع الثانی 1330 ق یکی از وقایع مهم تاریخی در مشهد به شمار می رود بنحوی که تا مدت ها به عنوان عاشورای ثانی مراسمی برگزار و اشعاری برای آن سروده شده است.هدف از نگارش این مقاله معرفی و بررسی محتوای رساله ای نویافته درباره بمباران حرم امام رضا(ع) می باشد. در همین راستا ابتدا مهمترین منابع موجود در این باره در ذیل رسمی شامل اسناد و غیر رسمی مانند کتاب و روزنامه معرفی می گردد.در ادامه به منظور فراهم سازی امکان بررسی تطبیقی محتوای آن ها با رساله مورد بحث، موضوعات اصلی در چند محور؛ انواع خسارات مالی و جانی،نحوه حمله به حرم و چگونگی استقرار توپها،تعداد گلوله های اصابت کرده به حرم و محل آن ،اعتبار سنجی اسناد و مدارک و انواع اشعار به جای مانده دسته بندی می شود و در هر قسمت اهمیت اطلاعات نسخه در قیاس با دیگر منابع مشخص می گردد.ساختار نسخه شناسی رساله و ارزشهای اطلاعاتی آن به صورت جداگانه نیز برای تاکید بیشتر بر اهمیت محتوا معرفی می گردد.بررسی یافته های پژوهش نشان می دهد که این نسخه تا کنون ناشناس بوده و اطلاعات آن در جایی استفاده نشده است. با توجه به شکل و شیوه ارائه اطلاعات ارائه شده، نویسنده از نزدیک در جریان واقعه بوده و تلاش نموده تا ضمن ارائه تصویر دقیق به صورت منصفانه به ابعاد مختلف آن بر اساس شواهد و اسناد بپردازد.برخی از اطلاعات کتاب مانند نحوه شروع شدن و وقایع منجر به بمباران با دیگر منابع مشترک است و در برخی محورها مانند افراد درگیر ،خسارات مالی و جانی،آرایش نیروهای نظامی و نحوه بمباران و اشعار به جای مانده واجد ارزش اطلاعاتی و در مواردی مانند سرانجام یوسف خان هراتی منحصر بفرد است.

چکیده بنا به جایگاه مهم و مقدس پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) در وادی اعتقادات و ارزش های معنوی مردمان ایران، هنر دینی در این سرزمین از همان سده های اولیه هجری، مشتمل بر زیرمجموعه های تصویری گوناگونی گردید که هر یک به نحوی جامع، مطلوب و زیبایی شناسانه درصدد بازنمایی سیره آن بزرگواران بوده اند. هنر رضوی از جمله آنهاست که با ابتناء بر سیره امام رضا و اصول حاکم بر حیات زیسته ایشان شکل گرفت و دربردارنده آثار تجسمی متعددی همچون نگارگری گردید. در میان چنین آثار و نگاره های برجای مانده از سده های تاریخی، پژوهش حاضر به صورت مطالعه موردی بر نگاره های معاصر حول رویداد تاریخی ورود حضرت رضا به نیشابور و روایت گری حدیث سلسله الذهب از سوی ایشان متمرکز شده است. زیرا قصد دارد تا با خوانش و تجزیه و تحلیل آنها به مثابه اسناد مصور خاص موضوعی، ضمن آنکه جلوه های مضمونی حدیث را بازمی نمایاند؛ چگونگی وام گیری هنرمندان نگارگر از اندیشه، رفتار، گفتار و سیاق زندگانی حضرت را عیان سازد. یافته های حاصله از توصیف و تفسیر ساختار بصری این آثار با ابتناء به نظریه وسیوس ونگ حاکی از آنند که اگرچه هریک از نگارگران به شیوه ای خاص- از عینی گرایی گرفته تا انتزاعی- تجسم بخشی بدین رویداد را برگزیده و بر یکی از مضامین پیرامونی حدیث متمرکز شده اند. با این حال، همگی سعی داشته اند تا با خلق فضایی روحانی و قدسیّت بخشیدن بدان (کتیبه نگاری و طراحی فرشته یا بال فرشته در پس زمینه) و کاربرد اصول بصری مشابه همانند پرسپکتیو مقامی، رنگ های ملایم جهت ترسیم چهره و جای دهی فرم اصلی (پیکره امام) در مربع شاخص ترکیب بندی آثارشان، بر اساسی ترین مضمون حدیث یعنی پیوند ناگسستنی توحید با امامت تأکید ورزند. همچنین سیره حضرت را در مواجهه با مردم به گونه ای جذاب نشان دهند.

چکیده حوزۀ اقتصاد فرهنگ از جمله حوزه‌های نو و سودآوری است که با مطالعۀ علمی می‌تواند راه‌حل‌های خوبی را برای حل مشکلات مالی سازمان‌های فرهنگی ارائه کند. سازمان آستان قدس رضوی از جمله سازمان‌هایی است که در زمینۀ اقتصاد فرهنگ فعالیت دارد؛ ولی هنوز نتوانسته است از ظرفیت‌های زیادی که در اختیار دارد، استفاده کند. از طرفی با توجه ‌به کمبود پژوهشی که در این زمینه وجود دارد و نیز ملاحظات مربوط به سازمان آستان قدس رضوی مانند تصویر و برند امام رضا (ع)، پژوهشی که بتواند این نیاز را مرتفع کند، وجود ندارد. این پژوهش تلاش می‌کند با تأکید بر روایات عیون الاخبار الرضا و بهره‌گیری از فرمایش‌های مقام معظم رهبری، سیاست‌های کلان آستان قدس رضوی و نوشته‌های نظری، مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در آستان قدس رضوی را با استفاده از روش تحلیل مضمون، استخراج کند. پس از استخراج متن‌های مربوط به پژوهش از منابع ذکر شده، حدود 1200 مضمون پایه اولیه استخراج شد. پس از غربال و ترکیب مضامین اولیه، 99 مضمون پایه، 20 مضمون سازمان‌دهنده و 6 مضمون فراگیر استخراج شد؛ مضامین فراگیر شامل «بهره‌وری، کاهش هزینه و افزایش درآمد»، «تصویر و شأن آستان قدس رضوی»، «توجه به هم‌افزایی، انسجام و هماهنگی»، «برنامه‌ریزی راهبردی، آینده‌نگری، عقلانیت و آگاهی علمی»، «خلاقیت و نوآوری» و «شرایط زمینه‌ای و بستر فعالیت» هستند. در نهایت، شبکۀ مضامین ارائه شده در این پژوهش می‌تواند به سیاست‌گذاران اقتصاد فرهنگ در آستان قدس رضوی برای برنامه‌ریزی موفق در این حوزه کمک کند.

چکیده جامعۀ امامیۀ عصر رضوی پویا و دارای همه ظرفیت‌های سیاسی، اجتماعی و دینی بود. محوریت معنایی و تعلیمی امام رضاg به‌عنوان کانون منحصربه‌فرد الهی موجب شد که در این جامعه فراالگویی خاص از جهان‌بینی، عقاید، رفتارها و کنش‌ها شکل گیرد که آن را می‌توان فرهنگ رضوی نامید. در شماری از احادیث امام رضا(ع) که در مجموعه‌های حدیثی ائمه (ع) از التوحید شیخ صدوق تا مسند الرضا در دسترس است، مباحث کلامی در زیر عناوین اصول عقاید امامیه قابل مطالعه هستند. این پژوهش با شیوه کتابخانه‌ای، روش توصیفی استنادی، بهره‌مندی از تحلیل تاریخی دورۀ امامت امام رضا (ع) و استفاده از مفاهیم نظریه سرمایه پی‌یر بوردیو که مرزبندی‌های فرهنگی درون هر جامعه را با عنوان «میدان اجتماعی» از مقولات سرمایۀ اجتماعی باورمندان هر گفتمان درونی جامعه مد نظر می‌داند، نشان داده است که احادیث کلامی امام رضاg بخشی از چهارچوب‌های اصلی میدان اجتماعی امامیه هستند که به برساخت یا تثبیت جنبه‌های مخلتف اصول اعتقادی شیعیان مانند توحید، نبوت و امامت منجر شده‌اند؛ این احادیث با تبیین مفاهیم ایمانی، اعتقادی و مبانی مذهبی اسلام و تشیع موجب تمایزجویی، تلاش اصلاح‌گرایانه تبیینی یا رویکرد طرد و رد در برابر باورهای انحرافی درون شیعی- درون اسلامی و نیز تقابل با شبهات و رویکردهای متفاوت و گاه متخاصم دیگر ادیان یا آیین‌ها در قالب مناظرات و احتجاجات گشته‌اند؛ بنابراین قابلیت تطبیق تحلیلی با مفهوم میدان‌های اجتماعی در نظریۀ سرمایه بوردیو را دارند. میدان اجتماعی کلام امامیه در عصر رضوی موجب تثبیت باور شیعی به‌عنوان یک مذهب اعتقادی- عملی پویا در برابر تلاش‌های انکاری هر میدان اجتماعی رقیب، اعم از درون شیعی، درون اسلامی و برون‌اسلامی بوده‌ و بخشی از تاریخ بقای فرهنگ امامیه را رقم زده‌ است.

چکیده ابتلائات و آزمایش‌های الهی که به‌مثابۀ روشی تربیتی محسوب می‌شود، از جمله مسائل گریزناپذیر زندگی است. پیامبران و اولیای الهی که برگزیدگان خدای‌اند، از این سنت مسلم الهی برکنار نبوده‌اند و نیستند. در دین مبین اسلام، رسول خدا (ص) به نص قرآن و همچنین اهل بیت (ع) به نص پیامبر (ص)، الگوهایی ویژه در تربیت دینی معرفی شدهاند. «امام» برای شیعیان، انسان نمونه و کامل و از هر منظر، الگو بوده و از عصمت و حمایت الهی برخوردار است. از همین‌رو پیروان در صورت پایبندی به شیوۀ برخورد آن‌ها در موارد مشابه به‌ویژه ابتلائات و گرفتاری‌های فردی، سیاسی و اجتماعی ائمه (ع) می‌توانند از پیشوایان خود درس بگیرند و در زندگی عملی کنند تا به کمال مطلوب نائل آیند. در واقع، شیوۀ برخورد ائمه هدی(ع) با ابتلائاتی که در زندگیشان با آن روبه‌رو شدهاند، نیازمند روش‌شناسی است. تلاش این پژوهش بر آن است تا از رهگذر بررسی سیره و روش امام هشتم (ع) در مواجهه با ابتلائات و مشکلات شخصی، الگوی مناسبی برای مقابله با مشکلات و آزمایش‌ها ارائه دهد. زندانی شدن پدر و محروم شدن از آن، نافرمانی برخی خویشاوندان، دادن نسبت‌های ناروا از جمله قدرت‌طلبی و انجام سحر و جادو، تهمت بدشگونی و پدید آمدن خشکسالی، بچه‌دار نشدن تا پس از 40 سالگی و ایجاد حصر و نبود آزادی عمل، از جمله ابتلائات زندگانی شخصی امام رضا (ع) بود. در پایان به شیوه‌های مواجهه حضرت با ابتلائات مذکور اشاره رفته است.