بررسی تطبیقی گزارش‌های تاریخی دربارۀ توپ‌بندی حرم مطهر امام رضا(ع) (به همراه معرفی نسخۀ خطی نویافته دربارۀ توپ‌بندی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای تاریخ محلی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده
بمباران حرم امام رضا(ع)بدست روس هادر دهم ربیع الثانی 1330 ق یکی از وقایع مهم تاریخی در مشهد به شمار می رود بنحوی که تا مدت ها به عنوان عاشورای ثانی مراسمی برگزار و اشعاری برای آن سروده شده است.هدف از نگارش این مقاله معرفی و بررسی محتوای رساله ای نویافته درباره بمباران حرم امام رضا(ع) می باشد. در همین راستا ابتدا مهمترین منابع موجود در این باره در ذیل رسمی شامل اسناد و غیر رسمی مانند کتاب و روزنامه معرفی می گردد.در ادامه به منظور فراهم سازی امکان بررسی تطبیقی محتوای آن ها با رساله مورد بحث، موضوعات اصلی در چند محور؛ انواع خسارات مالی و جانی،نحوه حمله به حرم و چگونگی استقرار توپها،تعداد گلوله های اصابت کرده به حرم و محل آن ،اعتبار سنجی اسناد و مدارک و انواع اشعار به جای مانده دسته بندی می شود و در هر قسمت اهمیت اطلاعات نسخه در قیاس با دیگر منابع مشخص می گردد.ساختار نسخه شناسی رساله و ارزشهای اطلاعاتی آن به صورت جداگانه نیز برای تاکید بیشتر بر اهمیت محتوا معرفی می گردد.بررسی یافته های پژوهش نشان می دهد که این نسخه تا کنون ناشناس بوده و اطلاعات آن در جایی استفاده نشده است. با توجه به شکل و شیوه ارائه اطلاعات ارائه شده، نویسنده از نزدیک در جریان واقعه بوده و تلاش نموده تا ضمن ارائه تصویر دقیق به صورت منصفانه به ابعاد مختلف آن بر اساس شواهد و اسناد بپردازد.برخی از اطلاعات کتاب مانند نحوه شروع شدن و وقایع منجر به بمباران با دیگر منابع مشترک است و در برخی محورها مانند افراد درگیر ،خسارات مالی و جانی،آرایش نیروهای نظامی و نحوه بمباران و اشعار به جای مانده واجد ارزش اطلاعاتی و در مواردی مانند سرانجام یوسف خان هراتی منحصر بفرد است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ادیب هروی خراسانی، محمدحسن. (1326). حدیقه الرضویه. مشهد: چاپخانه خراسان.
ادیب هروی خراسانی، محمدحسن؛ شهوازی، ستار. (1388). انقلاب طوس؛ واکاوی جسارت ارتش تزار به حرم مطهر رضوی. تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
ادیب هروی خراسانی، محمدحسن. (بیتا). انقلاب طوس یا تاریخ پیدایش مشروطیت ایران. نسخه خطی شماره 8487 مرکز نسخ خطی آستان قدس.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1337ق). انقلاب طوس. نسخه خطی شماره 91218 کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1331). انقلاب طوس یا تاریخ پیدایش مشروطیت ایران. تهران: علمی.
بافقی، اولیاءالله. (1330). آشوب آخر الزمان. نسخه خطی شماره 7289  مرکز نسخ خطی آستان قدس.
بنکدار، سیدمسعود، محمدی آیین، شهرزاد. (1395). «بررسی علل و پیامد تهاجم روسیه به حرم مطهر امام رضا در سال1330ق/1912م بر اساس اسناد نویافته». پژوهشنامه تاریخ اسلام. سال ششم. شماره 23. صص: 87-109.
بهار، محمد تقی.(1357). مختصر تاریخ احزاب سیاسی.ج1. تهران: زوار.
جعفریان، رسول. (1396). دو قصیده درباره حمله روسها به امام رضاg، مقالات و رسالات تاریخی. جلد 4. تهران: علم.
ـــــــــــــــــــــــ . (1378). «مصیبتنامه: سندی ادبی از حمله روسها به حرم امام رضاg». مشکوه. شماره 62. صص: 396-409.
ـــــــــــــــــــــــ . (1388).«حرکات اسلام بر باد کن دولت روس شامل گزارش های خبری مربوط به واقعه حمله روسها به حرم امام رضاg در دهم ربیع الثانی1330». پیام بهارستان. دوره دوم. شماره 6.صص:15-42.
جلالی، غلامرضا. (1386). محمد حسن ادیب هروی، مشاهیر مدفون در حرم. جلد اول. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
جلالی، میثم. (1391).«سنگ یادمان واقعه توپبستن حرم امام رضاg». مشکوه. شماره 117. صص: 131-136.
حسن آبادی، ابوالفضل. (1389). «بررسی اسنادی از برآورد خسارات وارده به حرم رضوی در بمباران 1330 ق». شمسه. شماره 6. صص:1-20.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1392). «یادی از مصنع آستان قدس رضوی». آستان هنر. شماره7.صص: ۵۴-۵۹.
رساله ناشناس. (1330ق). نسخه شماره 57384 مرکز نسخ خطی آستان قدس.
روزنامه حبل المتین. سال بیستم. دوشنبه 16 جمادی الثانی1330. شماره1 .
ـــــــــــــــــــــ . سال بیستم. دوشنبه 1 رجب 1330. شماره 2.
ـــــــــــــــــــــ . سال بیستم. دوشنبه  8 رجب 1330. شماره3.
ـــــــــــــــــــــ . سال نوزدهم. دوشنبه  9جمادی الثانی 1330. شماره44.
ـــــــــــــــــــــ . سال نوزدهم. دوشنبه 25 جمادی الاول1330. شماره 42.
سایکس، سرپرسی. (1391). تاریخ ایران. ترجمه فخر داعی. تهران: نگاه.
قصابیان، محمدرضا.(۱۳۹۱). «سرانجام مقصرین آستانه در واقعۀ به توپ بستن حرم رضوی بر پایه اسناد».  پیام بهارستان. سال چهارم تابستان. شماره ۱۶. صص:381-392.
کتابفروش طهرانی، نورورزعلی. (1345ق). مصیبتنامه، نسخه چاپ سنگی. (بیجا).
گلبن، محمد. (۱۳۵۰). «تاریخچه روزنامه نوبهار». یغما. شماره 271. صص:27-33.
متی، رودی. (1399). «تجاوز کفار: حمله روسها به بارگاه امام رضاg در مشهد». مجموعه مقالات روسها در ایران. ویراستاران رودی متی-یلنا آندری یوا. ترجمه محمد آقاجری. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب تهران.
نجفزاده، علی. (1392).کنسولگریها، مستخدمان و مستشاران خارجی در مشهد (از دوره قاجار تا انقلاب اسلامی). مشهد: انصار، سازمان اسناد و کتابخانه ملی مرکز شمال شرق.
نعمتی، بهزاد.(1402). «روایتگری میرزا طاهر رضوی از واقعۀ توپبندی حرم رضوی». پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی. سال دوم . شماره 2(پاییز و زمستان). صص:131-144.
وین، آنتونی. (1382). ایران در بازی بزرگ. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: نشر پیکان.
NA.FO248/1054,Meshed 1912,Sykes, Military disposition and ordes,5April.
NA.FO248/1054,Meshed 1912,Sykes,”The bombardment of Meshed shrine”6 Apri1912,Statement of Kerbela I Ali,encl.of Sykes,16 April 1912.
اسناد
سند شماره 214-8-24-1330 اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سند شماره 38-12-23-1330 اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سند شماره 172-12-23-1330 اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سند شماره 98-1-23-1330 اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سند شماره 48-8-24-1330 اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سند شماره 165-8-24-1330) اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سند شماره 183-8-24-1330) اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سند شماره 4/9467  مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره  16/9467 مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره  26/9467 مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره  38/9467  مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره 1/9572 مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره 103061   مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره  103488 مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره 63066 مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره 98808  مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره  111286 مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
سند شماره  103616مرکز اسناد آستان قدس رضوی.