فرهنگ رضوی

چکیده نقاشی پشت‌ شیشه، به‌عنوان گونه‌ای کهن در هنر اسلامی ایران، با ترکیب منحصربه‌فرد رنگ و شفافیت، زمینه‌ساز روایت داستان‌ها و انتقال مفاهیم مذهبی در گستره شیعی است. در این زمینه، بازنمایی کرامات و نمادهای مربوط به امام رضا (ع) در نقاشی‌های پشت‌ شیشه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ آثاری که در موزه نقاشی پشت‌ شیشه تهران نگهداری می‌شوند، جلوه‌های متنوعی از این نمادپردازی را در قالب هاله نور، قدمگاه و نشانه‌های حیوانی بازتاب می‌دهند. هدف این پژوهش، تبیین ساختار بصری و معنایی نمادهای منسوب به امام رضا (ع) در هفت اثر منتخب موزه نقاشی پشت‌ شیشه تهران است. سؤال اصلی تحقیق این است: چه بازتاب‌هایی از نمادهای مرتبط با امام رضا (ع) در ترکیب‌بندی، پالت رنگی و آرایش عناصر حیوانی و فضایی این آثار قابل شناسایی است؟ روش تحقیق کیفی و از نوع توصیفی–تحلیلی است. داده‌ها با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهده میدانی جمع‌آوری شده و با روش تحلیل نمادشناسی بر روی موضوعات «ضامن آهو» و واقعه مسمومیت امام رضا (ع) واکاوی گردید. نتایج نشان می‌دهد هنرمندان با آرایش متقارن عناصر، استفاده نمادین از رنگ‌ها و به‌کارگیری هاله نور و نشانه‌های حیوانی نظیر آهو، شتر و گرگ، مفاهیمی چون شفاعت، رحمت، تقابل قداست و تهدیدات دنیوی و پیوند فرارفتی زمان و مکان را تقویت کرده‌اند. همگرایی در ساختار بصری و تفاوت‌های کیفی در جزییات اجرا، حاکی از تنوع شیوه‌های روایت و تأکید بر لایه‌های معنایی متفاوت است. بررسی این نمادها علاوه بر آشکارسازی عمق معنایی آثار، راهگشای فهم جایگاه فرهنگی و اعتقادی نقاشی پشت‌ شیشه در انتقال آموزه‌های شیعی، به‌ویژه در ارتباط با مقام و شخصیت والای امام رضا (ع) است .

چکیده از مهم‌ترین پژوهشگران رویکرد شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی (1968-1892م) است. شمایل‌شناسی معنا و محتوای اثر هنری را بررسی می‌کند. پانوفسکی سه سطح معنایی (توصیف پیش‌شمایل‌نگارانه، تحلیل شمایل‌نگارانه و تفسیر شمایل‌شناسانه) را در خوانش آثار هنریاز هم متمایز کرد. دو نگارۀ قدمگاه امام رضا (ع) و نجات مردم در دریا توسط ایشان از فالنامۀ طهماسبی (962- 967 ق) به سفارش شاه‌طهماسب بوده است. صفویان نسب خود را به امام کاظم (ع) نسبت می‌دادند؛ بنابراین توجه ویژه به پسر ایشان، امام رضا (ع) داشتند که دارای نقش مهمی در نفوذ تشیع در ایران بودند. هدف این پژوهش چگونگی خوانش شمایل‌شناسی دو نگارۀ مرتبط با امام رضا (ع) در فالنامۀ طهماسبی با آرای پانوفسکی است. این پژوهش در پی پاسخ به این سوالات است که تحلیل شمایل‌شناسی این دونگاره در فالنامۀ طهماسبی با آرای پانوفسکی چگونه است؟ با توجه به بافتار فرهنگی مذهبی دورۀ شاه‌طهماسب این دو نگاره چه ویژگی‌های ساختاری و بصری دارد؟ بررسی شمایل‌شناسانۀ این دو نگاره چه ارزش‌های بنیادینی از دورۀ شاه‌طهماسب را نمایان می‌کند؟ این پژوهش به شیوۀ کیفی و تطبیقی تحلیلی انجام شده و روش جمع‌آوری مطالب به شیوۀ کتابخانه‌ای و با رویکرد شمایل‌شناسی بوده است. به نظر می‌رسد نگارگر در نگارۀ قدمگاه با استفاده از فرم جای پا در محراب، هم‌زمان یادآور سه قدمگاه مرتبط با قبلۀ مسلمانان و در نتیجه اصول مسلمانی شیعی (توحید، نبوت و امامت) است. همچنین سندی است برای آنکه در آن دوره نیز جای پای موجود در نیشابور، بیانگر قدمگاه امام رضا (ع) بوده است. در نگارۀ نجات مردم از دریا نگارگر شاه‌طهماسب را در قالب امام رضا (ع) مروج شیعه در ایران آورده است و با رمزگانی به واقعۀ کمک‌خواهی همایون گورکانی از شاه‌طهماسب اشاره دارد؛ بنابراین ناخودآگاه به ارزش‌های بنیادی دورۀ شاه‌طهماسب که اصول مهم شیعی و تأکید بر مشروعیت شاه‌طهماسب است، اشاره می‌کند.

چکیده محمودخان ملک‌الشعرا، نقاش و از استادان هنر نقاشی دوره قاجار در زمینه ثبت آثار شهری و تاریخی است. آثار او دارای زمینه تناسب هندسی و پرسپکتیو بسیار دقیق متأثر از دانش ریاضیات و هندسه محمودخان است. هدف از این پژوهش، مطالعه تحلیلی ساختاری اثر نقاشی محمودخان از صحن عتیق امام رضا (ع) به‌عنوان قدیمی‌ترین اثر رنگ‌روغن شناخته‌شده او و بررسی ساختاری ویژگی‌های این نقاشی به‌عنوان یک سند تاریخی از صحن عتیق در زمان قاجار است. سوالات اصلی در این پژوهش به این شرح است: 1. ویژگی‌های بصری و ساختاری صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در اثر محمودخان ملک‌الشعرا چگونه کار شده است؟  2. ترکیب‌بندی و تقسیمات اثر در ایوان جنوبی و ایوان ساعت چگونه نمایش داده‌شده است؟ این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی و جمع‌آوری اطلاع به‌صورت اسنادی (کتابخانه‌ای) بوده است. شیوه تحلیل آثار بر اساس بررسی اصول و قواعد تجسمی به‌کار رفته در نقاشی صحن عتیق است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد محمودخان ملک‌الشعرا، از هنرمندان بزرگ و پیشگام در عرصه نقاشی نوین در ایران دوره قاجار صحن عتیق، قدیمی‌ترین صحن حرم را در دوره قاجار با نقاشی به ثبت رسانده و در این اثر به جزئیات دقیقی اشاره‌کرده است که امروزه با توجه به تغییرات در طول زمان ما را با معماری آن زمان در صحن عتیق آشنا می‌کند. این اثر قدیمی نوعی نقاشی مستندنگاری از حرم امام رضا (ع) در دوره قاجار از صحن عتیق بوده و پرسپکتیو صحیح، ذهن‌گرایی، خلاقیت هنری در نقاشی دیده می‌شود.