دوره و شماره: دوره 14، شماره 55، پاییز 1405، صفحه 7-192 
تعداد مقالات: 7
الزامات تحقق حکمرانی اسلامی با الهام از آموزه‌های دینی و سیره رضوی از نگاه نخبگان (مطالعه کیفی)

الزامات تحقق حکمرانی اسلامی با الهام از آموزه‌های دینی و سیره رضوی از نگاه نخبگان (مطالعه کیفی)

صفحه 7-30

https://doi.org/10.22034/farzv.2024.430306.1952

احمد عباسی دره بیدی، عاطفه افضل

چکیده هدف پژوهش حاضر شناسایی الزامات و راهکارهای تحقق حکمرانی اسلامی با توجه به آموزه های دینی و سیره رضوی انجام شده با روش مطالعه کیفی و براساس رویکرد تحلیل مضمون است. جمع آوری اطلاعات مورد نیاز با مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساخت‌یافته و تجزیه و تحلیل آن‌ها با الگوی کلایزی انجام شد. جامعه مورد مطالعه نخبگان آگاه از موضوع شامل فرهیختگان دانشگاهی، حوزوی و تعدادی از پژوهشگران رضوی استان اصفهان در سال 1402 بودند که به شیوه نمونه‌گیری نظری و هدفمند، با توجه به اصل اشباع نظری 13 نفر از آنان مورد مصاحبه قرار گرفتند. تجزیه و تحلیل اطلاعات منجر به برساخت 3 مضمون اصلی با عنوان زیرساخت‌ها(با 3 مقوله فرعی بهبود روابط اجتماعی، بسترهای قانونی و اخلاقیات)، منابع و امکانات (با 2 مقوله فرعی فرهنگ و فناوری، دانش و اطلاعات) و حمایت و نظارت(با 3 مقوله فرعی حمایت سیاسی- دینی و اعتقادی، مالی- اعتباری و امنیتی و نظارت دوجانبه) همراه با 48 مفهوم فرعی و 168 مفهوم کلی گردید. بررسی الزامات و راهکارهای تحقق حکمرانی اسلامی نشان داد سیره رضوی سرشاراز نکات و مفاهیم سیاسی و اجتماعی است که زمینه‌ساز ارتقای حکمرانی اسلامی از یک سو و تقویت رابطه میان حاکمان و شهروندان از طرف دیگر است و می‌تواند به عنوان الگوهای کاربردی در جوانب مختلف زندگی یاریگر حاکمان و مردم باشد.

شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های استراتژی‌های بازاریابی و تبیین روابط آن‌ها با رویکرد نگاشت شناختی علّی در مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی

شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های استراتژی‌های بازاریابی و تبیین روابط آن‌ها با رویکرد نگاشت شناختی علّی در مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی

صفحه 31-62

https://doi.org/10.22034/farzv.2025.504102.2071

نفیسه ابراهیم نژاد، سید مرتضی غیور باغبانی، مرتضی رجوعی، سعید جعفری تیتکانلو

چکیده چکیده
صنایع فرهنگی و هنری به دلیل تأثیرگذاری بر هویت فرهنگی و نقش مهم در اقتصاد خلاق، نیازمند استراتژی‌های بازاریابی کارآمد هستند. باوجود اهمیت این حوزه، پژوهش‌های محدودی به شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های استراتژی‌های بازاریابی در این صنایع پرداخته‌اند. بنابر این سوال اصلی پژوهش حاضر این است که ابعاد و مؤلفه‌های استراتژی‌های بازاریابی در موسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی شامل چه مواردی است و همچنین روابط بین ابعاد ایجاد کننده استراتژی های بازاریابی به چه صورت است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون از طریق کد گذاری و نگاشت شناختی علّی با استفاده از نرم افزار یوسینت صورت گرفت. در مرحله نخست، مقالات علمی ۱۰ سال اخیر مرتبط با موضوع بررسی و ۶۰ مقاله انتخاب شد. سپس با روش نمونه‌گیری هدفمند، مصاحبه‌های عمیقی با ۸ نفر از خبرگان مؤسسه انجام گرفت. در نهایت، برای تبیین روابط میان مؤلفه‌های شناسایی‌شده، از نقشه شناختی علّی استفاده شد. یافته‌های پژوهش نشان داد در مجموع، ۱۷۰ مضمون پایه و ۴۰ مضمون سازمان‌دهنده استخراج شد.که استراتژی های بازاریابی در موسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی شامل 7 مضمون فراگیر، تحلیل محیطی، تقسیم‌بندی بازار، موقعیت‌یابی، هدف‌گذاری، محصول، قیمت‌گذاری و تبلیغات است. همچنین، روابط میان این متغیرها نشان داد که ابعاد استراتژی‌های بازاریابی نه ‌تنها به ‌صورت مستقل اهمیت دارند، بلکه در تعامل پویا و پیچیده با یکدیگر قرار گرفته و یک سیستم جامع و همبسته را تشکیل می دهند و ابعاد هدف گذاری و تحلیل محیطی بیشترین اثرگذاری را دارند الگوی ارائه‌شده در این پژوهش می‌تواند به‌عنوان ابزاری کارآمد برای بهبود بازاریابی در صنایع فرهنگی و هنری مورد استفاده قرار گیرد و سبب تقویت جایگاه مؤسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی در بازار رقابتی باشد.

ممنوعیت ورود غیر مسلمان به حرم امام رضا (ع) از منظر سفرنامه‌نویسان طی قرون13و14هجری قمری

ممنوعیت ورود غیر مسلمان به حرم امام رضا (ع) از منظر سفرنامه‌نویسان طی قرون13و14هجری قمری

صفحه 63-87

https://doi.org/10.22034/farzv.2025.507039.2076

حمیدرضا عطاریانی، محبوبه اسماعیلی، حسن شادپور

چکیده چکیده
سفرنامه‌نویسان و سیاحان اروپایی علاقمند به بازدید از آستان قدس رضوی در طی تاریخ، اکثراً بدون اطلاع از قوانین اختصاصی بارگاه و حریم رضوی، عازم مشهد می‌شدند. سیاحان در طی سفر، از همسفران مسلمان خود، که راهی زیارت آستان قدس می‌شدند، گزارشی از عدم مقبولیت همسفری خود، شکوه یا گلایه‌ای از مقررات برای سیاحان در کاروان‌های زیارتی، به ندرت در سفرنامه‌ها ذکر نموده‌اند. اما زمانی که به مشهد می‌رسیدند بر اساس اهدافشان که اکثراً سیاحت و بازدید از مجموعه تاریخی حرم مطهر بوده است، دچار چالشی غیرمنتظره می‌شدند که خستگی سفر را بر وجودشان می‌نشاند. جلوگیری از حضور غیر مسلمان به حرم مطهر، مُعضلی در عصر قاجار و پهلوی است، که سیاحان اروپایی را سخت آزرده از سفر به مشهد می‌کرد.
روش تحقیق در این پژوهش به صورت کمی و کیفی با رویکرد توصیفی مُبتنی برگزارش‌های برگرفته شده از سفرنامه‌های اروپائیان در قرون سیزدهم و چهاردهم هجری قمری می‌باشد. این پژوهش در صدد یافتن این پاسخ است که سفرنامه‌نویسان غیر مسلمان، به جهت ایجاد ممنوعیت به حرم مطهر، چه تدبیر و یا عکس‌العملی در این خصوص داشتند؟ یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که تعداد کثیری از ایشان تابع قوانین مشروع و ضوابط جاریه آستان قدس و افکار عمومی جامعه بودند. لذا پس از درک محدودیت‌ها، ترجیح می‌دادند حتی به حریم حرم هم نزدیک نشوند. عده‌ای نیز از مجاری قانونی و اعمال نفوذ وارد حرم امام رضا شدند و معدود افرادی نیز با لطائف‌الحیل و ترفندهای خاص از مرقد مطهر بازدید و یا گزارش داشته‌اند.
واژگان کلیدی: ممنوعیت غیر مسلمان، حرم امام رضا(ع)، آستان ‌قدس ‌رضوی، سفرنامه‌نویسان، قاجار ، مشهد

گونه‏ های هنجار‏گریزی معنایی داستان‌های رضوی بر‏گرفته از کتاب «ستاره من»

گونه‏ های هنجار‏گریزی معنایی داستان‌های رضوی بر‏گرفته از کتاب «ستاره من»

صفحه 89-110

https://doi.org/10.22034/farzv.2024.435544.1968

فرشته صفاری، سعید صفاری

چکیده هنجار‏گریزی یا آشنایی زدایی اصطلاحی برآمده از سوی فرمالیست‏های روسی بود که به منظور دور ساختن زبان یک اثر از ابتذال و عادات متداول زبانی به کار گرفته‏شد. هنجارگریزی معنایی با گونه‏های مختلف استعاره، تشبیه، مجاز، حس‏آمیزی، تناقض و ... مخاطبین خود را از لایه‏های سطحی زبانی به ژرفای خیال سوق می‏دهد. در ادبیات کودک و نوجوان این فرآیند با در نظر گرفتن سن مخاطبین و محدودیت‏های ذهنی و روانی او انجام می‏گیرد تا جذابیت‏های بصری و معنایی عناصر زبانی فهم معنا را با دشواری و پیچیدگی روبرو نسازد. توجه به ویژگی‏های روانی مخاطب کودک و نوجوان در آثاری که به معرفی شخصیت‏های دینی می‏پردازند از اهمیت بیشتری برخوردار است. یکی از این آثار موفق در سال‏های اخیر کتاب ستاره من است که به تبیین مهم‏ترین سجایای اخلاقی امام هشتم (ع) پرداخته‏است. هدف از این پژوهش توصیفی- تحلیلی ارائة هنرمندانة مفاهیم والای اخلاقی-تربیتی امام هشتم (ع) در قالب داستان‏های مختصر است که با چاشنی عناصر خیال توقف‏های خوانشی مخاطب نوجوان را در پی دارد. ما در این پژوهش با بررسی داستان‏ها علاوه بر تلنگر‏های اخلاقی به جلوه‏های زیبایی‏شناسی اثر نیز دقت کرده و آن‏ها را استخراج نموده‏ایم. نتایج پژوهش حاضر حاکی از آن است که خالق اثر از بین شگرد‏های مختلف هنجار‏گریزی معنایی از استعارة مکنیه (انسان‏انگاری) و تشبیهات حسی در خلق تصویر‏آفرینی‏های ادبی بیشتر بهره برده‏است؛ چرا که شاکلة ذهنی مخاطب نوجوان با تشبیهات حسی و استعاره‏های مکنیه ارتباط بیشتری برقرار می‏کند، با این دلیل که منطق او با اطلاعات محسوس و تجارب مشهود نزدیکی بیشتری دارد.

تدرّج از نقل به عقل: الگوی اجرایی مناظرات بینادینی امام رضا (ع)

تدرّج از نقل به عقل: الگوی اجرایی مناظرات بینادینی امام رضا (ع)

صفحه 111-137

https://doi.org/10.22034/farzv.2026.589662.2157

عادل صنعتگران، الهه ضیائی، سید حسین مجتبوی

چکیده انتقال امام رضا (ع) به مرو در پی ولایت‌عهدی، ایشان را در کانون فضایی چندفرهنگی قرار داد. در این بستر تاریخی، به ابتکار دربار مأمون، مجالس سازمان‌یافته مناظره میان نمایندگان برجسته ادیان و متکلمان مذاهب گوناگون برگزار می‌شد. مسئله اصلی این پژوهش آن است که مواجهه امام با این تنوع اعتقادی، بر چه الگوی اجرایی و روش‌شناسیِ استدلالی استوار بوده است. پژوهش‌های پیشین غالباً این مجالس را صرفاً از منظر کلامی ارزیابی کرده‌اند، اما مقاله حاضر با روش تاریخی - تحلیلی و مبتنی بر خوانش تطبیقی متون، بر ساختار و منطقِ روش‌مند این گفت‌وگوها تمرکز دارد. منابع پایه پژوهش - به‌ویژه عیون اخبار الرضا (ع)، التوحید و الاحتجاج - با ملاحظه منبع‌شناختی انتقادی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این مناظرات بر یک الگوی اجرایی منسجم از «جدل احسن» استوار بوده‌اند که ویژگی بارز و محوری آن، «تدرّج روش‌مند از نقل به عقل» است. این الگو دارای سه مؤلفه بنیادین است: استدلال عقلانی و پرهیز کامل از تکفیر؛ الزام مخاطب از راه متون مقدس و مبانی معرفتیِ مورد قبول خود او؛ و در نهایت حفظ کرامت طرف مقابل. بررسی و تحلیل تطبیقی پنج مناظره شاخص با جاثلیق، رأس‌الجالوت، هربذ اکبر، عمران صابی و سلیمان مروزی نشان‌دهنده یک‌دستی، انسجام و پویاییِ این الگوی اجرایی در موقعیت‌های کاملاً متفاوت است. در این مسیر، امام بحث را از نقطه اشتراک نقلی آغاز کرده و برای جلوگیری از بروز بن‌بست‌های متنی، سطح مناظره را با ظرافت به براهین خالص عقلی ارتقا می‌دادند. بر این اساس، مقاله حاضر مناظرات رضوی را نه مجموعه‌ای از واکنش‌های پراکنده، بلکه نمونه‌ای تاریخی از یک الگوی اجرایی و روش‌مند بازمی‌خواند؛ الگویی که در آن، اختلافات بنیادین اعتقادی با تکیه بر استدلالی گام‌به‌گام و الزام‌آور مدیریت می‌شد و ساختاری مستحکم برای گفت‌وگوی بینادینی ارائه می‌داد.

کاربست نظریه همکاری پُل گرایس در تحلیل گفتمان مناظرات رضوی

کاربست نظریه همکاری پُل گرایس در تحلیل گفتمان مناظرات رضوی

صفحه 139-167

https://doi.org/10.22034/farzv.2026.579482.2142

فاروق نعمتی، شهلا شکیبایی فر

چکیده مناظرات امام رضا(ع) با دانشمندان ادیان و مذاهب گوناگون در عصر مأمون عباسی، از مهم‌ترین نمونه‌های گفت‌وگوی عقلانی در سنت اسلامی به شمار می‌آیند که در آن‌ها شیوه‌های استدلال، اقناع و مدیریت تعامل زبانی به‌صورت نظام‌مند به‌کار گرفته شده است. بررسی این مناظرات از منظر نظریه‌های زبان‌شناسی کاربردی می‌تواند ابعاد تازه‌ای از سازوکارهای گفتمانی و راهبردهای ارتباطی در آن‌ها را آشکار سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی کاربست «اصل همکاری» پل گرایس در مناظرات رضوی انجام شده و می‌کوشد نحوه تحقّق و یا نقض هدفمند حداکثرهای چهارگانۀ کمیت، کیفیت، ربط و شیوه را در این گفت‌وگوها تحلیل کند. داده‌های پژوهش از میان گزارش‌های مناظرات نقل‌شده در منابع روایی و تاریخی معتبر گردآوری شده و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس چارچوب تحلیل گفتمان کاربردی گرایس، مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که گفتار امام رضا(ع) در ساختار مناظرات، غالباً بر رعایت دقیق اصل ربط و کیفیت استوار است و این امر به حفظ انسجام منطقی گفت‌وگو و تقویت اعتبار معرفتی استدلال‌ها می‌انجامد. در عین حال، در برخی موارد، نقض هدایت‌شده یا تعلیق برخی حداکثرها، به‌ویژه کمیت و شیوه، مشاهده می‌شود که کارکردی بلاغی و استدلالی داشته و زمینه‌ساز شکل‌گیری تلویحات مکالمه‌ای مؤثر در فرآیند اقناع مخاطب می‌گردد. این امر نشان می‌دهد که مناظرات رضوی علاوه بر غنای کلامی و الهیاتی، از منظر تعاملات زبانی نیز ساختاری هدفمند و منسجم دارند. بر اساس یافته‌های پژوهش، نظریۀ همکاری گرایس می‌تواند چارچوبی کارآمد برای تحلیل سازوکارهای ارتباطی و راهبردهای گفتمانی در متون مناظره‌ای اسلامی فراهم آورد.نظریۀ همکاری گرایس می‌تواند چارچوبی کارآمد برای تحلیل سازوکارهای ارتباطی و راهبردهای گفتمانی در متون مناظره‌ای اسلامی فراهم آورد.

بازسازی الگوی دیپلماسی دینی در مناظرات امام رضا(ع) و کاربست آن در گفت‌وگوی تمدنی معاصر

بازسازی الگوی دیپلماسی دینی در مناظرات امام رضا(ع) و کاربست آن در گفت‌وگوی تمدنی معاصر

صفحه 169-192

https://doi.org/10.22034/farzv.2026.582933.2146

زینب درویشی

چکیده در عصر حاضر که با گسترش تکثر دینی و افزایش تعاملات بین‌فرهنگی همراه است، طراحی الگوهای مؤثر برای گفت‌وگوی بین‌الادیانی به یکی از مسائل محوری در مطالعات تمدنی و دیپلماسی فرهنگی بدل شده است. علی‌رغم وجود ادبیات پژوهشی گسترده در حوزه گفت‌وگوی ادیان، بهره‌گیری نظام‌مند از ظرفیت‌های سنت اسلامی در این عرصه، کمتر به صورت نظری مورد توجه قرار گرفته است. مناظرات امام رضا (ع) با اندیشمندان ادیان و مذاهب گوناگون در دوران خلافت مأمون عباسی، نمونه‌ای برجسته از مواجهه عقلانی و روشمند با تنوع اعتقادی را به نمایش می‌گذارد. با این حال، این مناظرات غالباً از منظر کلامی یا تاریخی صرف تحلیل شده و ابعاد تمدنی و دیپلماتیک آن‌ها کمتر کاوش شده است.
این پژوهش با اتخاذ رویکرد توصیفی–تحلیلی و بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی، مؤلفه‌های دیپلماسی گفت‌وگو را در مناظرات امام رضا (ع) استخراج نموده و آن‌ها را در چارچوب نظری گفت‌وگوی تمدنی معاصر بازتفسیر می‌کند. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که «الگوی رضوی» بر پایه‌های اصولی چون اولویت‌بخشی به عقلانیت مشترک، استدلال مبتنی بر مبانی معرفتی مخاطب، صیانت از کرامت انسانی، پرهیز از رویکردهای منازعه‌محور، و تقدم جستجوی حقیقت بر رویکرد غلبه‌جویانه استوار است. این مطالعه با ارائه یک چارچوب بومی و عملیاتی، شکاف موجود در ادبیات نظری را پر کرده و راهکاری نوآورانه برای مدیریت چالش‌های دینی و فرهنگی در دنیای معاصر ارائه می‌دهد. این مؤلفه‌ها می‌توانند به عنوان بنیانی بومی و کارآمد، در راستای تقویت دیپلماسی دینی و مدیریت مؤثر تنش‌های مذهبی در جوامع چنددینی معاصر به کار گرفته شوند و چارچوبی ارزشمند برای ارتقای روابط بین‌فرهنگی و میان‌ادیانی فراهم آورند.