کلیدواژه‌ها = پدیدارشناسی
تعداد مقالات: 4
تحلیل پدیدار شناختی قبور علمای مدفون در حرم‌های اهل‌بیت: موردمطالعه؛ حرم امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س)

تحلیل پدیدار شناختی قبور علمای مدفون در حرم‌های اهل‌بیت: موردمطالعه؛ حرم امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 22 تیر 1405

https://doi.org/10.22034/farzv.2026.562763.2118

کریم خان محمدی، مهدی صنعت پور امیری

چکیده چکیده
در بسیاری از فرهنگ‌ها، ازجمله جهان اسلام، مردم بر این باورند که مکان مقدس نقطه تلاقی آسمان و زمین بوده و دفن شدن در چنین مکان‌هایی مایه سعادت پس از مرگ انسان‌ها می‌شود. بنابراین، مردم در صورت امکان درگذشتگان خویش را در مکان‌های مقدس دفن می‌کنند. حرم‌های مطهر امام رضا (ع) و خواهرش حضرت معصومه (س)، به دلیل تقدس ویژه، محل دفن افراد شاخص، به‌ویژه علمای دین است. مسئله ازآنجا ناشی می‌شود که به دلیل محدودیت مکان و انحصار این مکان‌ها به قشر خاص، این سؤال را برمی‌انگیزد که زائران چه نوع نگرشی نسبت به تدفین نسبتاً انحصاری علما در جوار حرم‌ها دارند؟ نگارنده جهت کشف معناهای نقش بسته در اذهان افراد دارای تجربه از زیارت قبور علما در حرم‌های مطهر با رویکرد پدیدار شناختی به‌وسیله انجام مصاحبه‌های نیمه ساخت‌یافته و تحلیل مضمون‌های مندرج در پاسخ‌ها، تجربه زیسته آن‌ها را بررسی کرده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد، علیرغم تصور اولیه محقق، مضمون‌های مثبت «جایگاه ویژه و شخصیت والا»، «مرجعیت فرهنگی و الگوی زندگی»، «داشتن تأثیرات معنوی قبور»، «تداعی شناخت قبلی نسبت به مشاهیر»، «خدمات اجتماعی چشمگیر»، «عنایت معنوی نسبت به علما»، «معنویت و عرفان مدفونان»، «قرابت معنایی علما و اهل‌بیت» و درنهایت «تبعیض و مزاحمت» در تجربه زیسته زائران تداعی شده است. همه مضامین سازمان دهنده بالا ذیل مضمون فراگیر «نگاه مثبت به تدفین علما در مشاهد مشرفه» مقوله‌بندی می‌شود. مصاحبه‌شوندگان مشروط به پرهیز از «تبعیض» و عدم ایجاد «مزاحمت به زائران»، تدفین علما و مشاهیر را مثبت ارزیابی می‌کنند.

کلیدواژه‌ها: قبور علما، امام رضا (ع)، حضرت معصومه (س)، پدیدارشناسی، مکان مقدس، مشاهد مشرفه

پدیدارشناسی کنش زیارت امام رضا (ع)؛ مطالعه موردی در زمستان 1398

پدیدارشناسی کنش زیارت امام رضا (ع)؛ مطالعه موردی در زمستان 1398

دوره 12، شماره 45، بهار 1403، صفحه 25-57

https://doi.org/10.22034/farzv.2023.375928.1831

یحیی بوذری نژاد، محمدحسین جمال‌زاده، علی حاتم زاده

چکیده با رونق‌گرفتن جامعه‌شناسی دین، زیارت نیز به‌عنوان کنشی دینی اجتماعی مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی قرار گرفته است. در رویکرد پدیدارشناسانه به‌صورت خلاقانه، کنشگران اصل عمل اجتماعی را تجربه می‌کنند و این تجربه زیسته به‌صورت میان ذهنی در آگاهی دیگران نیز پدیدار می‌شود. این پژوهش با هدف پی بردن به آگاهی و فهم تجربة زیستة زائران و نحوة ساخت پدیدار زیارت و درک معنای تجربة زیارت از طریق توجه به اشتراک میان‌ذهنی زائران حرم امام رضا  بر اساس رویکردی پدیدارشناسانه انجام گرفته است. اصلی‌ترین تکنیک مورد استفادة این پژوهش نیز مصاحبه است و موقعیتی فراهم آمده تا زائر دیدگاه خود را دربارة دنیای تجربه شده با استفاده از زبان و لغات خاص خود تشریح کند. مصاحبه‌ها بر اساس الگوی مفهومی دینداری شجاعی‌زند با 5 نمونه مرد با تیپ‌های شخصیتی متفاوت انجام گرفته و نتایج ذیل حاصل شد: زیارت دارای ابعاد معرفتی، عاطفی و عملی است. زائران در بعد معرفتی در پی کسب معرفت نسبت به امام و شناخت این حقیقت هستند که امام واسطه‌ای است برای رسیدن به معبود خویش؛ بنابراین به جلب مهربانی امام نسبت به خود توجه دارند. در بعد عاطفی زیارت احساسی از آرامش و خشوع را از طریق انجام فردی و جمعی عبادات در حرم امام رضا (ع) و رعایت هرچه بیشتر اخلاقیات از سوی زائران را در پی دارد. در بعد عملی زائران با انجام آدابی معین و اهتمام در عمل به تکالیف فردی و جمعی، میزان پایبندی و متشرع بودن خود را به نمایش می‌گذارند.

بررسی پدیدار شناختی پنجره فولاد مشهدالرضا (ع)

بررسی پدیدار شناختی پنجره فولاد مشهدالرضا (ع)

دوره 9، شماره 35، پاییز 1400، صفحه 123-152

https://doi.org/10.22034/farzv.2021.133140

کریم خان محمدی

چکیده شهر زیارتی مشهد مقدس که پایتخت فرهنگی مذهبی ایران لقب گرفته، علاوه بر مرقد امام رضا (ع) حاوی نمادهای پیرامونی است که در فرهنگ عمومی مردم نقش ایفا می‌کند. نمادهای مذهبی ضمن اینکه نشان‌دهنده فرهنگ مردم هستند، تأثیر زیادی در بازنمود و تداوم فرهنگ دارند. بنابراین، مطالعه نمادها، به ویژه نمادهای مذهبی، از منظر مطالعات فرهنگی از اهمیت ویژه برخوردار است. از جمله نمادهای مهم و بسیار معروف پیرامون حرم رضوی «پنجره فولاد» است. نگارنده با اتخاذ رویکرد پدیدار شناختی و استخدام مفهوم «مکان مقدس» میرچا الیاده، برای کشف معانی ذهنی زائران دارای تجربه زیسته پیرامون پنجره فولاد، از فنون «مصاحبه»، «مشاهده»، «مشارکت» و «بررسی اسناد» بهره برده است. تحلیل یافته‌های حاصل از مطالعه میدانی با روش «تحلیل مضمون» نشان می‌دهد پنجره فولاد با مضمون فراگیر «مکان مقدس و متعالی»، در ذهنیت ایرانی، محل تلاقی آسمان و زمین، جزئی از ساختار کلان اماکن مقدس شیعی، دست‌آویز مستحکم، نیروبخش، شفادهنده، امیدبخش، دل‌انگیز، دگرگون‌کننده، محرک جوانمردی و درگاه امام رضا (ع) تلقی می‌شود.

بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعۀ موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر علیه‌السلام)

بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعۀ موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر علیه‌السلام)

دوره 8، شماره 32، زمستان 1399، صفحه 9-36

https://doi.org/10.22034/farzv.2021.125749

کریم خان محمدی، ندا اثنی عشران

چکیده        نیمی از جوامع بشری را زنان تشکیل می‌دهند؛ در حالی‌ که در گذشته به دلایل سنتی زنان از حضور اجتماعی محروم بوده و درجه دوم محسوب می‌شده‌اند؛ بنابراین کنش‌های اجتماعی زنانه معنادار است. علاوه بر این، زنان تربیت فرزندان را بر عهده دارند و در «اجتماعی شدن» نسل آینده نقش بیشتری نسبت به مردان خواهند داشت. از جمله کنش‌های اجتماعی زنان، کنش‌های مذهبی است. همواره زنان به لحاظ باور و رفتار، مذهبی‌تر از مردان هستند و در اماکن مذهبی نیز بیشتر مشاهده می‌شوند. از این حیث مطالعه «زیارت زنانه» اهمیت دارد. در این مقاله، با رویکرد پدیدارشناختی و با بهره‌گیری از فنون مشاهده، مصاحبه و بررسی اسناد زیارت بانوان در حرم امامزاده محسن‌بن‌موسی‌بن‌جعفر(ع) که به دلیل انتساب به امام رضا (ع)، با استقبال زیادی مواجه شده، مورد بررسی انسان‌شناختی قرار گرفته است. طبق نتایج به ‌دست‌ آمده، زیارت در «تجربۀ زیسته» زنان به لحاظ معنای مندرج و خودآگاه، کارکردهای «حاجت‌خواهی»، «التیام و تشفی»، «تکلیف‌‌مداری»، «جایگزینی نمادین»، «تبادل مادی»، «خودشکوفایی»، «همبستگی غیابی» و «تشکر» را در بر می‌گیرد و بر اساس معناکاوی محقق با رهیافت اتیک (etic) متضمن معانی «تقدس‌بخشی»، «ایدئال‌گرایی»، «همذات‌پنداری»، «کسب تجربۀ دینی»، «اندماج انگیزشی» و «ابطال‌ناپذیری» است.