کارکردشناسی مناظرات امام رضا (ع) در مواجهه با تهدیدهای هویتی مأمون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدرسی تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشکده مطالعات تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف، قم، ایران

2 استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشکده مطالعات تاریخ و تمدن اسلامی،دانشگاه معارف اسلامی، قم ، ایران

3 استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشکده مطالعات تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران

چکیده
مناظره صحیح و جدال احسن، به‌مثابه محلی برای ملاقات اندیشه‌ها ، با توجه به دربرداشتن توأمان دو وجه ایجابی-اثباتی و سلبی-غیری ارتباط مستقیم و عمیقی با ساختار هویت بخشی به فرد، گروه و اجتماع دارد و قادر است نقش مهمی در مشخص شدن مرزهای هویتی ایفا کند. از سوی دیگر گذر از رویکردهای تقلیل‌گرایانه نسبت به بررسی سیره اهل‌بیت (ع) و بازنگری و بازنگاری در آن باهدف فهم آگاهانه از سیره هویت‌سازانه ایشان به‌مثابه الگویی اکنون ساز و آینده پرداز در جامعه اسلامی ضروری است. رسالت این پژوهه آن است تا باهدف دستیابی به ابعاد و جوانب هویت‌سازانه مناظرات امام رضا (ع) به این پرسش پاسخ دهد که اساساً مناظرات حضرت در مقابل تهدیدات هویتی که از سوی جبهه باطل که در آن عصر نماد برجسته‌اش خلافت عباسی بود، ایجادشده بود چه تأثیری داشته و کارکردهای آنچه بوده است. بر این اساس کارکردهای مناظرات حضرت در سه ساحت کارکردهای تعین‌بخش، تمایزبخش و صیانت‌بخش تقسیم‌بندی می‌شود. رصد حداکثری مسائل، پرسش‌ها و شبهات و ارائه ادله و مستندات گوناگون از منابع خودی و دیگری در مناظرات، نه‌تنها به تثبیت و تعیین هویت شیعی و تمایز آن از هویت‌های غیر منتهی شد بلکه رهاورد معرفتی آن امنیت هویتی را برای گفتمان شیعه تضمین نمود .مناظره بر اساس آموزه‌های دین، می‌تواند به‌مثابه راهبردی در جهت هویت‌سازی افراد و جوامع قرار گیرد. شرایط دشوار عصر امام رضا (ع) و تغییر سیاست خلافت عباسی از مبارزه و مواجهه آشکار به نبردی ترکیبی و با تنوع تهدیدات، مرزبندی‌های هویتی جامعه را مورد هدف قرار داده بود اما مناظرات حضرت به‌مثابه بخشی از راهبرد گذاری و راهکار گزینی امام، توانست مانع از موفقیت جریان خلافت شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن على. (1376).  الأمالی (للصدوق). چاپ ششم. تهران:کتابچی
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1398ق). التوحید (للصدوق). قم: جامعه مدرسین‏
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1378ق). عیون أخبار الرضا. تهران:  نشر جهان‏
ابن تغری بردی یوسف بن تغری بردی. (1392ق). النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة. ج 2. قاهره: وزارة الثقافة و الإرشاد القومی. المؤسسة المصریة العامة
ابن حزم، علی بن احمد. (2007م). رسائل إبن حزم الأندلسی. بیروت – لبنان: المؤسسة العربیة للدراسات و النشر.
ابن صاعد اندلسی، صاعد بن احمد. (1376ق). التعریف بطبقات الأمم. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
ابن طاووس، على بن موسى. (1400ق). الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف . قم: خیام
ابن عساکر علی بن حسن. (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دارالفکر.
ابن ندیم محمد بن اسحاق. (بیتا). الفهرست لإبن الندیم. بیروت: دار المعرفة.
ابن کثیر اسماعیل بن عمر. (بیتا). البدایة و النهایة. بیروت: دارالفکر.
ابوالفرج اصفهانی علی بن حسین. (1419ق). مقاتل الطالبیین. چاپ سوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
افتخاری، اصغر. (1394). «منظومه مفهومی خرد «امنیت اجتماعی شده» در سیره پیامبر اکرم». دانش سیاسی. 11(1 (پیاپی 21)). صص 5-44.
افروغ، عماد؛ مبینی مقدس، مجید. (1393). «بحران هویت فرهنگی؛ رویکردهای سازهگرا و ذاتگرا». پژوهشهای فرهنگ و تربیت اسلامی. شماره 1. صص 115- 134.
انواری، محمدرضا. (1401). «الگوی مواجهه امام رضاg با کنشهای متظاهرانه مأمون». فرهنگ رضوی. 10(38). صص 9-37.
برزگر، ابراهیم. (1393). «سیرة سیاسی امام رضاg در قبال مأمون». فرهنگ رضوی. 2(7). صص 7-31.
بشیر، حسن. (1397). تحلیل گفتمان دینی: مبانی نظری. قم: نشر لوگوس.
پارسانیا، حمید. (1391). جهان های اجتماعی. قم: کتاب فردا.
پرهیزکار، غلامرضا. (1396). «بازسازی نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه براساس نظریه فطرت آیتالله شاه آبادی». اسلام و علوم اجتماعی. 9(18). صص 53-76 .
پرهیزکار، غلامرضا. (1399). تحلیل فرهنگی هویت شیعی در عصر صادقین c. قم: دانشگاه باقرالعلوم.
جعفریان، رسول. (1381). حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه b. چاپ ششم. قم: انصاریان.
جنکینز، ریچارد. (1396). هویت اجتماعی. ترجمه نازنین میرزابیگی. تهران: آگاه.
جوادی آملی، عبدالله. (1389). ادب فنای مقربان. ج1. چاپ هفتم. قم: اسراء.
ـــــــــــــــــــــــــــــ .  (1393). ادب فنای مقربان. ج9. قم: اسراء.
حاجیانی، ابراهیم. (1394). «امنیت هویت: مبانی و چارچوب مفهومی». جامعه شناسی ایران. 16(4). صص 3-35.
خاکپور، حسین؛ محمودی، مرضیه؛ سعیدی گراغانی، منصوره. (1393). «نقش و آثار مدیریت فرهنگی امام رضا g بر جامعة شیعه». فرهنگ رضوی. 2(8). صص 31-56.
خاکرند، شکرالله. (1392). سیر تمدن اسلامی. قم: بوستان کتاب.
خطیب بغدادی احمد بن علی. (1417ق). تاریخ بغداد. بیروت، لبنان: دار الکتب العلمیة.
خلیلی، میثم، قلییی، سمیرا. (1398). «گونهشناسی استدلالهای قرآنی در مناظرات رضوی (با محوریت عیون اخبارالرضا g)». حدیث و اندیشه. 14(27). صص 67-85.
رشاد، علیاکبر. (1383). «نهادهای راهنمای فهم قرآن (2)». قبسات. 9(32). صص 101-120.
ـــــــــــــــــــ . (1397). سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. 25. 04. ۱۳۹۷، http://iict.ac.ir. تاریخ مشاهده در 15/01/1401.
ـــــــــــــــــــ . (1382). دموکراسی قدسی. چاپ دوم2. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
زروندی، مهدی؛ یاری، مریم. (1396). «کالبدشکافی تهدیدات با تأکید بر مفهوم امنیت ملی». مدیریت و پژوهشهای دفاعی. 16(85). صص117-144 .
سعیدی، زهره. (1397). «عقلانیت در مناظرات امام رضا g در قرابت با عقلگرایی انتقادی». تحقیقات کلامی. 6(23). صص71-88.
طباطبایی، سید محمدکاظم؛ بهرامی، علیرضا. (1392). «گونه های چالش آفرینی عباسیان نخستین در مسیر امامت». پژوهش های اعتقادی کلامی. 3(9). صص123-141.
طبرسى، احمد بن على. (1403ق). الإحتجاج على أهل اللجاج (للطبرسی). مشهد: نشر مرتضى.‏
عاملى، جعفر مرتضى. (1403ق). الحیاة السیاسیة للإمام الرضا g دراسة و تحلیل. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
عصارهنژاد دزفولی، سینا؛ باقری قورتانی، مهدی؛ فرخی، میثم. (1400). «دلالتهای سیرۀ رضوی در سیاست فرهنگی». فرهنگ رضوی. 9(34). صص39-66 .
علمالهدی، جمیله. (1386). «هویت از منظر قرآن و فلاسفه». بینات. سال چهاردهم. ش 55. صص208-230.
عیسیزاده، عیسی. (1401). «آداب مناظره از منظر قرآن و اهل بیتb». مطالعات علوم قرآن. 4(2). صص27-48.
فضلالله، محمدجواد. (1382). تحلیلی از زندگانی امام رضا g. مترجم سید محمد صادق عارف. چاپ هفتم. مشهد: بنیاد پژوهش‏هاى اسلامى آستان قدس رضوى.
فکری فلاح، محسن؛ عرفان، امیرمحسن. (1402). «سنخشناسی مواجهه با تهدیدات هویتی از منظر امیرمومنانg با تاکید بر نهج البلاغه». پژوهشنامه نهج البلاغه. 10(38). صص163-188.
قریشی، سیدحسن. (1386). اصحاب ایرانی ائمه اطهار b. قم: آشیانه مهر،مجمع جهانی شیعهشناسی.
قطبالدین راوندى، سعید بن هبة الله. (1409ق). الخرائج و الجرائح. قم: مؤسسه امام مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف‏.
کشى، محمد بن عمر. (1409ق). رجال الکشی - إختیار معرفة الرجال. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
گل محمدی، احمد. (1389).جهانیشدن، فرهنگ، هویت. چاپ چهارم. تهران: نشر نی.
گیدنز، آنتونی. (1386). جامعهشناسی. همکاری کارن بردسال. ترجمه حسن چاوشیان. ویراست چهارم. تهران: نشر نی.
مبلغی، عبدالمجید. (1398). سیر تطور هویت یابی شیعیان. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مجلسى، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار. چاپ: دوم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
مجیدی، حسن. (1392). «تحلیل گفتمان مناظره های امام رضا g». فرهنگ رضوی. 1(2). صص9-39.
مجیدی، حسن؛ ناصریان خلیلآباد، اعظم. (1394). «استنادهای قرآنی امام رضاgدر تبیین تمایز عترت از امّت در مناظره با مأمون». پژوهشنامه معارف قرآنی. 4(15). صص 27-44 .
محصص، مرضیه. (1398). هویت اجتماعی در نگره امام علی g. تهران: بنیاد نهجالبلاغه.
مقدس، محمود. (1399). «تحلیل مناظرات امام رضا g بر مبنای نظریه گفتمانی لاکلاو و موفه». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. 7(14). صص63-89.
مولایینیا، عزتالله؛ خراسانی، نعیمه. (1401). «نقش اصحاب امام رضا g در مقابله با جریان های انحرافی». فرهنگ و سیره اهل بیت b(معارف اهل البیتb). 1(4). صص71-86.
میراحمدی، منصور؛ رضایی پناه، امیر. (1395). «تحلیل گفتمان مناظرهها و مجادلههای حضرت رضا g با دگرهای گفتمانی (مبانی قرآنی کلامی ساختبندی هویت اسلامی)». فرهنگ رضوی. 4(14). صص75-96.
میرحسینی، یحیی؛ میرجلیلی، علیمحمد؛ زارعی محمودآبادی، حسن؛ زارع زردینی، احمد؛ هاشمی، زهرا. (1399). «مواضع امام رضا g در برابر گفتمانهای مشروعیت سیاسی دستگاه خلافت». فرهنگ رضوی. 8(31). صص155-184.
میرهادی تفرشی، سید محمدرضا؛ معتمدلنگرودی، فاطمه؛ معتمد لنگرودی، فرشته. (1399). «جستاری در راهکارهای مؤثر بر اقناع مخاطب در مناظرات رضوی». فرهنگ رضوی. 8(30). صص33-55.
نجاشی، احمد بن على. (1365). رجال النجاشی. چاپ ششم. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
نیکنام، مژگان. (1398)، هویت، مبانی، نظریات، انواع و چشماندازها. تهران: تزکیه.
واسعی، سید علیرضا؛ عرفان، امیرمحسن. (1393). «باورداشت آموزه مهدویت و نقش آن در احیای فرهنگ و تمدن اسلامی». مشرق موعود. سال هشتم. ش29. صص113- 134.
یعقوبی احمد بن اسحاق. (بیتا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.