واکاوی انسجام و پیوستگی واژگانی و پیوندی متن خطبۀ توحیدیه امام رضا (ع) با تاکید برنظریه انسجام متن هالیدی و رقیه حسن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه امام صادق علیه السلام، پردیس خواهران، تهران، ایران

چکیده
انسجام، مفهومی بنیادین در زبان‌شناسی است که به بررسی عوامل پیوستگی و ارتباط میان اجزای جمله، روابط بین‌جمله‌ای و ساختار کلی متن می‌پردازد. این اصطلاح که توسط زبان‌شناسان نقش‌گرا در حوزه تحلیل گفتمان مطرح شده است، نقش مؤلفه‌های انسجام‌بخش را در شکل‌گیری و سازمان‌دهی متن به صورت عمیق و همه‌جانبه مطالعه می‌کند. خطبۀ توحیدیه امام رضا(ع)، متنی دینی با محتوای عمیق توحیدی و غنای ادبی است که امام(ع) با بهره‌گیری هنرمندانه و هوشمندانه از عناصر انسجام‌بخش، ساختاری منسجم و نظام‌مند به آن بخشیده‌اند. این پژوهش بر پایۀ نظریۀ انسجام متن هالیدی و رقیه حسن، به بررسی دقیق و موشکافانه عوامل انسجام پیوندی و واژگانی این خطبه پرداخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی ضمن تحلیل مؤلفه‌های انسجام‌بخش پیوندی، واژگانی و بلاغی، روابط بین گفتمانی و نقش این عناصر را در ساختار خطبه و انتقال مفاهیم فلسفی به طور جامع و نظام‌مند بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در میان عناصر پیوندی، حرف ربط افزایشی «واو» بیشترین کاربرد و فراوانی را در متن داشته و در سطح واژگانی، امام(ع) از عناصر متعدد و متنوع انسجام واژگانی مانند تضاد، مقابله و مراعات‌النظیر به شکلی هنرمندانه بهره برده‌اند. این عناصر واژگانی که بر اساس روابط هم‌نشینی در زنجیرۀ گفتار شکل گرفته‌اند، نقش برجسته‌تر و تأثیرگذارتری در ایجاد انسجام متن داشته‌اند. نتایج این پژوهش به روشنی آشکار می‌سازد که با استفاده از نظریۀ انسجام هالیدی و حسن می‌توان ضمن شناسایی عناصر انسجام‌بخش در متون دینی، چگونگی تأثیر این عناصر را در شکل‌گیری متن و انتقال شفاف و بدون ابهام مفاهیم عمیق فلسفی و دینی به شیوه‌ای علمی و روشمند تبیین کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم.
آذرنوش، آذرتاش. (1381). فرهنگ معاصر عربی فارسی. چاپ دوم. تهران: نشر نی.
آقاگلزاده، فردوس. (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ابن أثیر، محمد محیی الدین عبدالحمید. (1369). المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر. بیروت: المکتبة العصریة.
ابن ابی الاصبع مصری. (1368). بدیع القرآن. ترجمۀ علی میرلوحی. مشهد، آستان قدس رضوی.
ابن بابویه، أبو جعفر محمد بن علی. (1385). عیون أخبار الرضا. ترجمۀ محمدتقی نجفی اصفهانی. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
ابن منظور، مصری. (1363). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزه.
احمدی، علیرضا؛ استواری، اصلان. (1390). «انسجام متنی ابزاری زبانشناسی برای شناخت سبکهای ادبیات فارسی». مطالعات زبانی و بلاغی. دوره2. شماره 3. صص 7- 20.
امرائی، محمد حسن؛ بامری، عبدالواحد. (1399). « واکاوی عوامل انسجام در خطبه شقشقیه امام علی g با اتکا به الگوی هالیدی و حسن». ذهن . بهار 1399.  شماره 81. صص 175- 202.
امرائی، محمدحسن؛ رضایی هفتادر، غلامعباس؛ زند وکیلی، محمّدتقی. (1396). «ارزیابی مقایسهای انسجام در سورۀ علق و ترجمۀ آن از حداد عادل براساس نظریۀ هالیدی و حسن».  پژوهشهای ترجمه در زبان و ادبیات عربی. دوره 7. شماره 16. صص119-149.
امیری خراسانی، احمد؛ علینژاد، حلیمه. (1394). «بررسی عناصر انسجام در نفثةالصدور بر اساسِ نظریۀ هالیدی و حسن». متن پژوهی ادبی. دوره 19. شماره 63. صص 7-31.
پروینی، خلیل؛ نظری، علیرضا. (1394). «زبانشناسی متن و انطباق الگوی انسجام با زبان عربی در دیدگاه صاحبنظران معاصر عرب». جستارهای زبانی. دوره 6. شماره 5. صص 123-146.
پورنامداریان، تقی؛ ایشانی، طاهره. (1398). «تحلیل انسجام و پیوستگی در غزلی از حافظ با رویکرد زانوس، احمدپاشا؛ نبیپور، مریم. (1396). «عوامل انسجام در سورۀ زلزال (بر اساسِ نظریه هالیدی و حسن)». پژوهشنامۀ معارف قرآنی. دوره 8. شماره 30. صص81-102.
زبانشناسی نقشگرا». زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال 18. شماره67. صص 7-43.
تفتازانی، حسن بن یوسف. (1399). شرح المختصر علی تلخیص المفتاح للخطیب القزوینی فی المعانی و البیان و البدیع. چاپ دوم. قم: دار التفسیر.
جرجانی، عبدالقاهر. (1988). دلائل الإعجاز فی علم المعانی. تصحیح شیخ محمد عبده و حاشیۀ سیدمحمد رشید رضا. بیروت-لبنان: دار الکتب العلمیة.
حلوة، نوال بنت إبراهیم. (2012). أثر التکرار فی التماسک النّصّی مقارنة معجمیة تطبیقیة فی ضوء مقالات د. خالد المنیف. ریاض: جامعة الأمیرة نورة بنت عبد الرحمن.
حموی، ابن حجّة. (1384). خزانة الأدب وَ غایه الأرب. بیروت: المکتبه العصریه.
 خرقانی، حسن. (1398). «مراعاتالنظیر در سورۀ انعام و نقش آن در انسجام سوره». پژوهشهای قرآن و حدیث. شماره2. صص 285-306.
داد، سیما. (1400). فرهنگ اصطلاحات ادبی. چاپ هشتم. تهران: انتشارات مروارید.
ذوقی، امیر. (1392). «نگرههای جدید دربارۀ انسجام متنی سورههای قرآن کریم». مطالعات قرآن و حدیث. دوره 6. شماره 2. صص 151-175.
ساسانی، فرهاد. (1384). «تأثیر روابط بینامتنی در خوانش متن». زبان و زبانشناسی. دوره 1.  شماره 2. صص 39-55.
شمیسا، سیروس. (1379). نگاهی تازه به بدیع. چاپ دوازدهم. تهران: فردوس.
صفوی، کورش. (1394). از زبانشناسی به ادبیات (شعر). جلد دوم. چاپ پنجم. تهران: شرکت انتشارات سورۀ مهر.
صلحجو، علی. (1394). گفتمان و ترجمه. چاپ هفتم. تهران: نشر مرکز.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1387). اصول الکافی. جلد 15. قم: دار الحدیث.
لطفی پور ساعدی، کاظم. (1371). «درآمدی به سخنکاوی». زبان شناسی. دوره9. شماره پیاپی17.صص9-40.
مصطفوی، حسن. (1363). ترجمه و شرح خطبۀ توحیدیه. مشهد: انتشارات کنگره جهانی حضرت رضا g.
مک دانل، دایان. (1380). مقدمهای بر نظریه های گفتمان. ترجمۀ حسینعلی نوذری. تهران: فرهنگ گفتمان.
ملایم، فاطمه؛ بشیر، حسن. (1402). «تحلیل گفتمان خطبۀ توحیدیه امام رضا g». فرهنگ رضوی. دوره11. شماره44. صص 56 – 96.
میراحمدی، سیدرضا؛ آقاجانی، مریم. (1396). «عناصر برجستۀ انسجام در بائیه متنّبی، بر اساس نظریۀ هالیدی». زبان و ادبیات عربی. شماره 17. صص 234-266.
نبوی، محمد؛ مهاجر، مهران. (1393). به سوی زبانشناسی شعر. تهران: نشر آگاه.
نظری، علیرضا. (1392). «کارکرد ادات ربطی در انسجامبخشی به خطبههای نهجالبلاغه». پژوهشنامۀ نهجالبلاغه. سال اول. شماره3. صص 33 -54.
نظری، علیرضا؛ پروینی، خلیل؛ روشنفکر، کبری و آقاگلزاده، فردوس. (1390). «زبانشناسی متن و الگوی انسجام در آرای نحوی، بلاغی، و نقدی عربی قدیم». ادب عربی. دوره 3. شماره 3. صص 83-112.
 نقیب، سید محمد؛ سازجینی، مرتضی؛ موسوی، سیدمحمد. (1397). «بررسی تطبیقی- تحلیلی ترجمۀ قرآن بهرامپور و صفوی بر پایۀ الگوی انسجام هالیدی و حسن (مطالعۀ موردی سوره نازعات)». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. سال 2. شماره 4. صص121-143. 
وحیدیان کامیار، تقی. (1375). فرهنگ نام آوایی فارسی. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
ولیئی، یونس؛ میرزایی الحسینی، سیدمحمود؛ فرهادی، محمد. (1395). «عوامل انسجام متنی در سورۀ نوح». پژوهشهای زبان شناختی قرآن. سال پنجم. شماره 9. صص 69 -86.
هاشمی، سید الأحمد. (1375). جواهر البلاغة. تهران: مؤسسة الصادق للطباعة و النشر.
یارمحمدی، لطف الله. (1383). گفتمان شناسی رایج و انتقادی. تهران: چاپ هرمس.