مُدارای حکیمانه؛ مضمون فراگیر در الگوی مواجهه با کارگزار متظاهر در سیرۀ رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه ارتباطات اجتماعی دانشگاه ادیان و مذاهب و عضو گروه تبلیغ و ارتباطات جامعه المصطفی، قم، ایران

چکیده
«تظاهر» از آسیب‌های اجتماعی است که گرچه در ارتباطات میان افراد عادی جامعه نیز احساس می‌شود، اما شناخت تظاهر و مواجهه صحیح با متظاهری که در مناصب حکومت قرار دارد، به جهت برخورداری از منابع گوناگون قدرت، بسیار پیچیده‌تر و سخت‌تر است. در این مقاله تظاهر به‌مثابه یک «آسیب فرهنگی- ارتباطی» مدنظر بوده و هدف تبیین الگوی مواجهه امام رضا7 با مأمون به مثابه فرد متظاهری است که در بالاترین ارکان حکومت قرار دارد. برای دستیابی به این الگو جهت جمع‌آوری داده‌ها از روایات و سیره امام رضا7 و برای تحلیل داده‌ها، از روش هرمنوتیک متن با رویکرد «استنطاقی و مؤلف‌محور» و تحلیل مضمون بهره گرفته شد. با بررسی معنای لغوی واژه «مدارا» و دقت در روایات در این زمینه و تطبیق آن بر سیره امام رضا7 و همچنین تحلیل مضمون کنش‌های زبانی و غیرزبانی امام رضا7، ۴۴ مضمون پایه، ۶ مضمون سازمان‌دهنده و یک مضمون فراگیر بدست آمد. «مدارا کمال دوراندیشی»، «تدبیر در کنش‌ها»، «افشای تظاهر در عین مدارا با متظاهر»، «خیرخواهی و رعایت مصلحت»، «رعایت اصول اسلامی» و «مواجهه سخت در صورت عدم کارایی مدارا»، ۶ مضمون سازمان‌دهنده هستند که در ذیل «مدارای حکیمانه» به عنوان مضمون فراگیر قرار می‌گیرند. «مدارای حکیمانه» به عنوان یک اصل ارتباطی در مواجهه با تظاهر باید مدنظر قرار گیرد. صفت حکیمانه روح حاکم بر مدارا در مواجهه با متظاهر است. در واقع مدارا با شخص متظاهر صورت می‌گیرد نه با تظاهر او. پیشنهاد می‌شود الگوی مواجهه با کارگزاران متظاهر در شرایط حاضر موضوع مقالۀ دیگری قرار گیرد و با به روز رسانی الگوی بدست آمده از این مقاله، الگوی امروزین مواجهه با تظاهر ترسیم شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم.
ابنبابویه، محمدبنعلی. (۱۳۷۶). الأمالی. ترجمه محمدباقر کمرهاى. تهران‏: کتابچى‏.
ــــــــــــــــــــــــــــــ . (1387). عیون اخبار الرضا. ترجمه حمیدرضا مستفید و علی اکبر غفاری. تهران، دارالکتب الاسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــــــــ . (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه‏. مصحح: علی اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.‏
ابنفارس، احمدبنفارس. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. ج2. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن شعبه حرّانی، حسنبنعلی. (۱۴۰۴ق). تحفالعقول عنآلالرسول. مصحح: علی اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
ابنمنظور، محمدبنمکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
اربلى، علىبنعیسى. (۱۳۸۲).کشف الغمة فی معرفة الأئمة. ترجمه و شرح  علىبنحسین زواره‏اى. تهران: انتشارات إسلامیة.
افتخاری، اصغر؛ کاظمی، سید محمد صادق. (۱۳۹۶). «مدل اقناع افکار عمومی در قرآن؛ مطالعه موردی مواجهه با منافقین». پژوهشهای راهبردی سیاست. سال ششم. ش۲۲(پیاپی ۵۲).صص۹-۳۹.
انواری، محمدرضا. (۱۴۰۱). «الگوی مواجهۀ امام رضا g با کنشهای متظاهرانه مأمون». فرهنگ رضوی. سال ۱۰. ش۳۸. صص 9-37.
التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری g (۱۴۰۹ق). قم: مدرسة الإمام المهدی.
جرجانی، علیبنمحمد. (۱۹۷۸). کتاب التعریفات. چاپ افست بیروت.
حویزى، عبدعلى. (۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین‏. محقق/ مصحح: هاشم‏ رسولى محلاتى. قم: اسماعیلیان‏.
خانمحمدی، کریم؛ انواری، محمدرضا. (۱۳۹۹). «تحلیل کنشهای متظاهرانه مأمون در مواجهه با امام رضاg». تاریخ اسلام. ش۸۳. سال ۲۱. صص۱۶۷-۲۰۴.
خوانسارى، جمال الدین محمد. (۱۳۶۶). شرح غرر الحکم و درر الکلم. مصحح‏ جلال الدین‏ حسینى ارموى. تهران: دانشگاه تهران.
دانش، محمد قدیر.(۱۳۸۷). «رسول خدا و استراتژی ایشان در برابر خط نفاق». معرفت. سال 17. ش۱۲۹. صص۱۱-۲۴.
دهخدا، علی اکبر. (۱۳۸۵فرهنگ متوسط دهخدا. زیر نظر دکتر سیدجعفر شهیدی. تهران: دانشگاه تهران.
ریتزر، جورج. (۱۳۹۲). مبانی نظریۀ جامعهشناختی معاصر و ریشههای کلاسیک آن. ترجمۀ شهناز مسمیپرست. تهران: نشر ثالث.
صدر، سیدمحمد باقر. (۱۴۲۸ق). المدرسة القرآنیة. قم: مرکز الابحاث و الدراسات التخصصیه للشهید صدر.
طبرسی، فضلبنحسن. (۱۳۶۰).مجمع البیان. ترجمه جمعی از مترجمان.‏ تهران: انتشارات فراهانى‏.
طبرسى، علىبنحسن. (۱۳۸۵ق). ‏مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار. نجف: المکتبة الحیدریة.
طریحی، فخرالدینبنمحمد. (۱۳۷۵). مجمع البحرین‏. مصحح: احمد حسینى اشکورى. تهران: مرتضوی.
عابدی جعفری، حسن و دیگران. (۱۳۹۰). «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارامد برای تبیین الگوهای موجود در دادههای کیفی». اندیشه راهبردی مدیریت. ش 10. صص۱51-۱98.
علیاحمدی، علیرضا؛ رحیمی وردوق، بتول. (۱۳۹۸). روششناسی ترکیب و یکپارچهسازی نتایج مطالعات کمی/ کیفی و تولید دانش تفسیری. تهران: تولید دانش.
عمید، حسن. (1336). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
فراهیدى، خلیل بن أحمد. (۱۴۰۹ق). کتاب العین. قم: هجرت.‏
قرشی بنابی، علی اکبر. (۱۴۱۲ق). قاموس قرآن. ج3. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کلینی، محمدبنیعقوب. (1407ق). اصول الکافی. مصحح: على اکبر غفارى و محمد آخوندى. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحارالانوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
مصطفوى، حسن.‏ (۱۳۶۸). التحقیق فى کلمات القرآن الکریم‏. ج۵. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
معین، محمد. (1360). فرهنگ فارسی. ج1. تهران: امیرکبیر.
واعظی، احمد. (۱۳۸۰). درآمدی بر هرمنوتیک. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
ـــــــــــــــــــ . (۱۳۹۰). نظریه تفسیر متن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.