نقش معماری حرم امام رضا (ع) در تبیین توحید با تأکید بر تزیینات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران

چکیده
معماری اسلامی و تزیینات وابسته به آن با توجه به حجم و زمان ماندگاری، نسبت به هنرهای اسلامی دیگر، از اهمیت خاصی در بین هنرهای اسلامی برخوردار می باشند. انواع هنرهای بصری اسلامی اعم از طراحی، خوشنویسی، آینه -کاری، گچ ‌کاری و ... در معماری و تزیینات وابسته به آن در اماکن مذهبی قابل مشاهده ‌است که نقش موثری در بیان اصول دین اسلام از جمله توحید دارند. از جمله موارد آن، تزیینات به‌ کار رفته در حرم رضوی است که چگونگی ارتباط آن با مفهوم توحید و تأثیرگذاری آنها بر اعتقادات مخاطبان مسئله شایسته پژوهش است. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و تصاویر میدانی به بررسی ارتباط تزیینات در معماری حرم رضوی بر تقویت اصل توحید در اعتقادات مخاطبان پرداخته ‌است. نتایج پژوهش حاکی از این است که تزیینات موجود در حرم رضوی در نمای خارجی، حیاط، گلدسته ها، آینه کاری، ستون ها، گنبد، کتیبه ها، گچ بری، علاوه بر زیبایی ظاهری برای هر زائر عامی و خواص، دارای زیبایی درونی می‌باشد که مطابق با فطرت انسانی می‌باشد و انسان مسلمان با دیدن تزیینات حس خوشایند درونی را تجربه می ‌کند و خواهان این تجربه شیرین به دفعات می‌‌ باشد. طر‌ح‌ها و نقش ‌های اسلامی که در معماری بناهای اسلامی جلوه‌ گری می‌کنند با زبان اشاره‌ها با مخاطبان ارتباط برقرار می‌کنند و هر مخاطبی با توجه به خودسازی و آمادگی درونی خویش که از قبل در خود ایجاد کرده‌است؛ رمز و رازهای هنر اسلامی که مهم‌ترین آن ‌ها روح توحید و یگانگی می ‌باشد را به تدریج درک می‌ کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم. (1386). ترجمه ابوالفضل بهرا‌م‌پور. چاپ چهارم. تهران: انتشارات آوای قرآن.
ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی. (1382). تحف‌العقول. ترجمه احمد جنتی. تهران: مؤسسه امیرکبیر.
اسلامی، هادی. (1401). «توحید در استعانت و آثار تربیتی آن». مطالعات تفسیری. شماره 49. صص211-228.
اکبری، امیر؛ زمانی، محبوبه؛ اسماعیلی، نوید رضا. (1401). «تجلی نگرش‌های شیعی در معماری و تزیینات رواق‌های حرم رضوی در دوران صفوی با تکیه بر رواق حاتم خانی». فرهنگ رضوی. سال دهم. شماره 40. صص 105-65.
اویلسون ، اِو. (1380). طرح های اسلامی. ترجمه محمدرضا رحمانی. چاپ دوم. تهران: انتشارات سمت.
باوندیان، علیرضا. (1382). جلوه‌ای از هنر و تمدن اسلامی. تهران: نشر ضریح آفتاب.
بورکهارت، تیتوس. (1381). «سهم هنرهای زیبا در تعلیم مسلمانان» ترجمه سید علاء‌الدین طباطبایی. خیال. شماره3. صص 33-22.
ـــــــــــــــــــــــــ . (بی‌تا). «روح هنر اسلامی». ترجمه سیدحسین نصر. هنر مردم.صص۳۸ -۴۴.
جعفری، محمدتقی. (1378). «مقدمه‌ای بر فلسفه هنر از دیدگاه اسلام». هنر دینی. شماره دوم. صص7- 29.
جلالی، میثم. (1389). «هنر گچ‌بری در حرم امام رضا g». آستان هنر. شماره 23. صص 59-48.
دانایی‌نیا، احمد؛ توتونچی، مهرناز. (1396). «پیوند معماری و تکون رفتار اخلاقی اسلامی». فرهنگ و معماری شهرسازی اسلامی. سال سوم. شماره دوم. صص 1-16.
رحیم‌زاده تبریزی، ملوسک؛ جباری، صداقت؛ شریف‌زاده، محمد رضا. (1396). «گونه‌شناسی ساختاری و  محتوایی کتیبه‌های چهار ایوان صحن عتیق حرم مطهر رضوی». فرهنگ رضوی. سال پنجم. شماره 2. صص 168-133.
راغب اصفهانی، حسین. (1412ق/1992م). مفردات الفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان داوودی. بیروت- دمشق: الدار الشامیه- دار القلم.
زندی، مریم. (1388). حکمت هنر اسلامی. تهران: مؤسسه انتشاراتی پژوهشگران نشر دانشگاهی.
سیفی، لیلی. (1389). «معماری، پیشرفت‌های حیرت‌انگیز». کتاب ماه، علوم و فنون. شماره 129. صص 95-7.
سیه‌چهره قادیکلائی، ابوالفضل. (1390). معماری در مساجد ایران. ساری: ناشر انتشارات روجین مهر.
شاد قزوینی، پریسا. (1382). «ویژگی‌های هنر اسلامی در سه شاخه هنری خوشنویسی، تذهیب و نگارگری با      نگاه غیب و شهود». مدرس هنر. دوره اول. شماره سوم. صص 61-71.
شادقزوینی، پریسا؛ ادراکی، مرجان. (1398). «تحلیلی بر نقش شمسه از منظر اندیشه و عرفان ابن‌عربی».         هنرهای صناعی اسلامی. سال چهارم. شماره 2. صص 1-11.
شکاری نیری، جواد. (1382). «جایگاه رنگ در فرهنگ و هنر اسلامی». مدرس هنر. شماره 3. صص 93-104.
ــــــــــــــــــــــــــــــ . (1385). «عرفان نظری و نقوش هنرهای کاربردی در معماری اسلامی». کتاب ماه هنر. صص 8-19.
صفاران، الیاس؛ فرهی، نسرین. (1397). آداب معنوی در هنرهای سنتی. تهران: انتشارات پیام نور.
طاهرزاده، اصغر. (1391). آشتی با خدا. چاپ چهاردهم. اصفهان: انتشارات لب المیزان.
عامری، زهرا؛ پناهی، امین. (1394). « بازتاب نماد آینه در اسطوره و عرفان با تکیه بر بند هشتن و مرصادالعباد». ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا. سال هفتم. شماره3. صص 144-174.
عبدالباقی، محمد فؤاد. (بی‌تا). المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم. بیروت: دار الجیل.
عسگری، فاطمه؛ اقبالی، پرویز. (1392). «تجلی نمادهای رنگی در آیینه هنر اسلامی». جلوه هنر. شماره 9. صص 43- 62.
عناقه، عبدالرحیم؛ محمودیان، حمید؛ صابری‌زاده، رقیه. (1391). «تجلی عرفان در معماری مسجد». عرفان اسلامی. شماره 33. صص 159-188.
قاسمی شوب، محمد؛ جلیلیان، سعید. (1401). «تبیین رابطه سلامت معنوی با انواع قلوب هشت‌گانه در قرآن کریم». علوم تربیتی از دیدگاه اسلام. دوره دهم. شماره نوزدهم. صص 329-355.
قرشی بنابی، علی‌اکبر. (1371). قاموس قرآن. چاپ ششم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کاوند، علیرضا؛ مرادی مسعود؛ نصیری، رضا. (1401). «توحید در قرآن و عرفان (رشد اخلاقی) «مطالعه موردی: توحید در ستایش».  عرفان اسلامی. سال نوزدهم. شماره 74. صص 63-83.
کراملین، رزماری. (1386). فراسوی ایمان (هنر مدرن و تخیل مذهبی). ترجمه مصطفی اسلامیه. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1375). الاصول الکافی. ترجمه محمدباقر کمره‌ای . چاپ سوم. قم:
گرابار، اولگ. (1379). شکل گیری هنر اسلامی. ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند. تهران: ناشر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
لباف‌خانیکی، رجبعلی. (1396). «گنبد حرم مطهر امام رضا g». نشریه آستان هنر. شماره 22. صص 18-25.
مجلسی، محمدباقر. (1378).  بحارالانوار. ترجمه عزیزالله عطاردی قوچانی. تهران:
مدنی، امیرحسین. (1397).«بررسی نمادها و کارکردهای کهن الگوی دایره با تاکید بر تفکر اسطوره‌ای و  عرفانی». ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی. شماره 53. صص281-320.
مرادی‌نسب، حسین؛ بمانیان، محمدرضا؛ اعتصام، ایرج. (1396). «بازشناسی تأثیر اندیشۀ عرفانی در پدیداری رنگ آبی در کاشی‌کاری مساجد ایران».  پژوهش‌های معماری اسلامی. شماره چهاردهم. سال پنجم. صص32-48.
مقصودی، غلامرضا. (1387). سیر تحول معماری مساجد و مصلاها از صدر اسلام تا کنون. تهران:انتشارات شهیدی.
 مکارم شیرازى، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. چاپ دهم. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
نظر‌کرده، اعظم. (بی‌تا). « مقرنس‌ها درحرم امام رضا به روایت اسناد». آستان هنر. صص 42-45.
نعمتی، بهزاد. (1391). «طلاکاری حرم مطهر امام رضا g». آستان هنر. شماره 2و 3. صص 4-15.
نقی‌زاده، محمد. (1382). «جستاری در چیستی اسلامیت هنر و معماری ایران». مدرس هنر. دوره اول. شماره سوم. صص 111-120.
هراتی، محمدمهدی(1392)، پژوهشی در خوشنویسی کاتبان بزرگ قرآن کریم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
هواگ جان، مارتن هانری. (1386). سبک‌شناسی هنر معماری در سرزمین های اسلامی. ترجمه پرویز ورجاوند. چاپ پنجم. تهران: شرکت انتشاراتی  علمی و فرهنگی.
هیلن برند، روبرت. (1385). معماری اسلامی، شکل‌‌- کارکرد و معنی. ترجمه دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی. چاپ سوم. تهران: انتشارات روزنه.