بررسی خوانش قاضی سعید قمی از سخن امام رضا (علیه‌السلام) در خصوص «معلوم‌بودن کائن نزد خویش» (و دیگر رهیافت های غیر مبتنی بر نفی گونه‌ای از خودآگاهی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه پژوهشی فلسفه وکلام، پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، قم، ایران

چکیده
علم الهی و مسائل مرتبط با آن، در میراث برجای مانده از عترت طاهره (علیهم‌السلام) بسیار مورد توجه قرار گرفته است. یکی از مسائل مربوط به صفت علم الهی، خودآگاهی خداوندمتعال است. در میان روایاتی که در آنها بحث از خودآگاهی خداوندمتعال به‌میان آمده است، پاسخ منفی امام رضا (علیه‌السلام) به عمران صابی در خصوص «معلوم بودن خداوندمتعال در خود و نزد خود»، سخنی غریب است که شارحان بر صعوبت معنای آن تصریح کرده و در تحلیل معنای آن به تکاپو افتاده‌اند که سه رویکرد عمده در تحلیل این روایت به‌چشم می‌خورد؛ (1) برخی از ایشان پرسش عمران را ناظر به گونه‌ای از آگاهی تلقی کرده‌اند، که ثبوت آن برای خداوندمتعال مستلزم نقص است و (2) برخی دیگر، آن را به‌معنای مطلق آگاهی لحاظ کرده‌اند و بر اساس اطلاق ذاتی خداوندمتعال، نفی ثبوت آن را مربوط به نفی تقیّد ناشی از اثبات این صفت برای خداوندمتعال در نظر گرفته‌اند، و (3) عده‌ای دیگر اساسا پرسش عمران را غیرمربوط به خودآگاهی خداوندمتعال دانسته‌اند. در این نوشتار، تحلیلهای صورت گرفته بر اساس دو رویکرد اخیر مورد بررسی قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابنبابویه، محمد بن علی. (1398ق). التوحید. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابنسینا. (1376). الالهیات من کتاب الشفاء. تصحیح حسن حسن زاده آملی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن کمونه. (1387). شرح التلویحات اللوحیه. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: میراث مکتوب.
ابنعربی، محییالدین. (بیتا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
احسائی، علی نقی بن احمد. (1428ق). شرح رسالة التوحید. بیروت: شمس هجر.
ایجی، عضدالدین گرگانی، میرسیدشریف. (1325). شرح المواقف. تصحیح بدر الدین نعسانی. قم: الشریف الرضی.
آشتیانی، سیدجلالالدین. (1377). حاشیه بر آشتیانی، میرزامهدی. اساس التوحید: مبحث قاعدة الواحد و وحدت وجود. تهران: امیرکبیر.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1381). حاشیه بر زنوزی، ملاعبدالله. انوار جلیه. تهران: امیرکبیر.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1378). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران. قم: بوستان کتاب.
بخاری، محمد بن مبارکشاه. (1353). شرح حکمة العین. تصحیح جعفر زاهدی. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
تفتازانی، سعدالدین. (1409ق). شرح المقاصد. مقدمه و تحقیق و تعلیق دکتر عبد الرحمن عمیره. قم: الشریف الرضی.
تنکابنی، حسین. (بیتا). شرح مناظره امام رضا g و عمران صابی. نسخه موجود نزد استاد علی صدرایی خوئی.
تنکابنی، سیدعلی. (1379). حاشیه بر شرح الاربعین. در ضمن قمی، قاضی سعید. شرح الاربعین. تهران: میراث مکتوب.
توکلی طرقی، محمدهادی. (1403الف). «خودآگاهی خداوند در بیانات امام رضا g». اندیشه دینی . شماره 90. صص:23- 42. doi: 10.22099/JRT.2024.49593.3006
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1403ب). «تحلیل سلبِ خودآگاهی از حق تعالی از منظر شارحان مناظرة امام رضا g و عمران صابی (رهیافتهای مبتنی بر نفی گونهای از خودآگاهی)». جاویدان خرد. 21(45). صص: 97-114.
جعفری، محمدتقی. (1379). ترجمه و تفسیر نهجالبلاغة. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حکیم شیرازی، محمدعلی. (1340). لطائف العرفان. تهران: دانشگاه تهران.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1389). لطائف العرفان. ترجمه حمیدرضا صادقی. قم: آیت اشراق.
حلی، حسن بن یوسف. (1337). ایضاح المقاصد. تهران: دانشگاه تهران.
رازی، فخرالدین محمد. (1411ق). المباحث المشرقیة فى علم الالهیات و الطبیعیات. قم: بیدار.
سهروردی، شهاب الدین. (1380). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. مقدمه هانرى کربن. چاپ سوم. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شهرستانی، عبدالکریم. (1364). الملل و النحل. به تحقیق محمد بدارن. قم: الشریف الرضی.
شیرازی، صدرالدین محمد. (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة. بیروت: دار احیاء التراث.
فارابی، محمد. (1970). الحروف. تصحیح محسن مهدی. بیروت: دارالمشرق.
قزوینی، عبدالنبی. (1407ق). تتمیم امل الآمل. قم: کتابخانة آیة الله مرعشی نجفی.
قمی، قاضی سعید. (1381). الاربعینیات لکشف انوارالقدسیات. تهران: میراث مکتوب.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1379). شرح الاربعین. تهران: میراث مکتوب.
ــــــــــــــــــــــــ . (1378). تعلیقات بر اثولوجیا. در ضمن آشتیانی، سیدجلالالدین. منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران. قم: بوستان کتاب.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1415ق). شرح توحید الصدوق. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کاتبی، دبیران. (1384). حکمة العین. تصحیح عباس صدری. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
لاهیجی، فیاض. (1383). شوارق الالهام. قم: موسسه الامام الصادق g.
مجلسی، محمدباقر. (1423ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مختاری نائینی، سیدبهاءالدین محمد. (1380). شرح حدیث «عمران صابی». تصحیح علیرضا هزار. در ضمن مهریزی.
مدرس آشتیانی، میرزامهدی. (1377). اساس التوحید: مبحث قاعدة الواحد و وحدت وجود. تهران: امیرکبیر.
ملاحسن، (احتمالا لنبانی). (1403ق). تحفة الکمال. مقدمه و تصحیح محمدسوری و مهدی عسگری. تهران: لوگوس.