بررسی خبر منسوب به امام رضا (ع) دالّ بر تعلق قدرت الهی به امور محال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیارگروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه مدرسی معارف اسلامی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده
مؤمنان به ارشاد عقل و به صریح قرآن و روایات بر تعلق قدرت الهی بر انجام هر کاری باور دارند. این اعتقاد آنان با چالشی از این جنس مواجه شده است که آیا این إطلاق حتی شامل امور محال (مانند فرو بردن آسمانها و زمین و آنچه میان آنهاست در تخمی) هم می شود که صدور آنها مستلزم وقوع اموری چون انطباع کبیر در صغیر است. در زمان های مختلف افراد متعددی (ابلیس، ابوشاکر دیصانی و...) از معصومان (حضرت مسیح، حضرت علی، امام صادق و امام رضا علیهم السلام) این مسئله را پرسیده اند. در یکی از این روایتها که ابن بابویه آن را در کتاب التوحید به امام رضا (ع) نسبت داده، آن حضرت صریحا هم پاسخ مثبت به این پرسش داده اند (امکان ذاتی) و هم بر وقوع آن هم تأکید فرموده اند.(در قالب تشبیه انطباع صورت اشیای بزرگ در چشم). نوشتار حاضر درصدد بررسی این خبر و انتساب آن به حضرت رضا (ع) است و می کوشد در نخستین گام به بررسی سندی و دلالی آن بپردازد. در گام دوم هم مؤیّدات (قرآنی و روایی) آن را نشان دهد. در مرحله سوم هم چالش هایی را برجسته سازد که در صورت التزام و پذیرش این خبر با آنها مواجه خواهیم بود. (ناسازگاری با حکم بدیهی عقل، تعارض با روایات متعدد و...) و در آخرین مرحله هم سعی می کند وجهی (مانند صدور از باب جدال أحسن، تکیه بر ضعف درک سائل) را برای امکان پذیرش این خبر و امکان صدور آن از حضرت رضا (ع) در اختیار نهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1416ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1418ق). معانی الأخبار. قم: جامعه مدرسین.
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله. (1414ق). جامع بیان العلم وفضله. ریاض: دار ابن الجوزی.
ابن عجیبه. (1419ق). البحرالمدید فی تفسیر القرآن المجید. قاهره: نشر دکتر حسن عباس زکی.
ابن قیم جوزیه.(بیتا).  مفتاح دار السعادة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابوالأشبال الزهیری. (بیتا). شرح اصول اعتقاد أهل السنة للألکایی. اسکندریه: مکتب دارالبصیرة.
اردکانی، محمدعلی. (بیتا). اسرار التوحید. تهران: انتشارات علمیه اسلامی.
جزایری، نعمت الله. (1429ق). الأنوار النعمانیة. بیروت: دارالقاری.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1425ق). قصص الأنبیاء. قم: دارالفقه.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1430ق). نورالبراهین. قم: جامعه مدرسین.
خصیبی، حسین بن حمدان. (1419ق). الهدایة الکبرى. تهران: نشر البلاغ.
خطیب بغدادی. (1421ق). الفقیه والمتفقه. السعودیه: دار ابن الجوزیة.
سبزواری، هادی بن مهدی. (1376). رسائل حکیم سبزواری. تهران: اسوه.
شریف مرتضی، علم الهدی. (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم.
شیخ طوسی، محمدبن حسن. (1364). تهذیب الأحکام. تهران:دارالکتب الإسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1373). الرجال. قم: جامعه مدرسین.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1413ق). الغیبة. قم: دار المعارف الإسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1420ق).  فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبه المحقق الطباطبایی.
شیخ علی کبیر، علی بن محمد. (1398ق). الدرّ المنثور من المأثور و غیر المأثور. قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. (1366). تفسیر القرآن الکریم.  قم: بیدار.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1383). شرح اصول الکافی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
عصار، محمدکاظم. (1376). علم الحدیث. در مجموعه آثار عصار. تهران: امیرکبیر.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1402ق). رجال العلامة الحلی. قم: نشر الشریف الرضی.
فاضل مقداد. (1380). اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
فیض کاشانی. (1418ق). علم الیقین. قم: بیدار.
ــــــــــــــــــ .  (1371). نوادر الاخبار. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ــــــــــــــــــ . (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخاانه امیر المؤمنین.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا. (1368). تفسیر کنز الدقائق .تهران: سازمان چاپ و انتشارت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قاضی سعید قمی. (1415ق). شرح توحید صدوق. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کلینی. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مازندرانی، صالح بن احمد. (1342). شرح اصول کافی. تهران: المکتبة الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (1404ق). بحار الأنوار. بیروت: موسسة الوفاء.
مفید، محمدبن محمد.  (1413ق). الاختصاص. قم: المؤتمر الإسلامی لألفیة الشیخ المفید.
ملاباشی، محمد باقر بن محمد. (1391). لوامع الانوار العرشیة. اصفهان: مرکز تحقیقات رایانه ای حوزه علمیه اصفهان.
میرداماد، محمدباقر. (1403ق). التعلیقة علی کتاب الکافی. قم: مطبعة الخیام.
میرزایی، پویان. (1399). «رویکردهای حلی در احادیث مشکل دال بر جا شدن دنیا در تخم مرغ». علوم حدیث. سال25. شماره2. صص 3 – 24.
نایینی اردستانی، محمد علی بن حسین. (1381). ریاض المحدثین فی ترجمة الرواة و العلماء القمیین من المتقدمین و المتأخرین. قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
نمازی شاهرودی، علی. (1414ق). مستدرکات علم رجال الحدیث. تهران:انتشارات نمازی.