بازیابی جلوه‌های مضمونی حدیث سلسله‌الذهب در هنر رضوی (مطالعه موردی: آثار نگارگری معاصر ایران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه هنر اسلامی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 کارشناس ارشدهنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده
بنا به جایگاه مهم و مقدس پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) در وادی اعتقادات و ارزش های معنوی مردمان ایران، هنر دینی در این سرزمین از همان سده های اولیه هجری، مشتمل بر زیرمجموعه های تصویری گوناگونی گردید که هر یک به نحوی جامع، مطلوب و زیبایی شناسانه درصدد بازنمایی سیره آن بزرگواران بوده اند. هنر رضوی از جمله آنهاست که با ابتناء بر سیره امام رضا و اصول حاکم بر حیات زیسته ایشان شکل گرفت و دربردارنده آثار تجسمی متعددی همچون نگارگری گردید. در میان چنین آثار و نگاره های برجای مانده از سده های تاریخی، پژوهش حاضر به صورت مطالعه موردی بر نگاره های معاصر حول رویداد تاریخی ورود حضرت رضا به نیشابور و روایت گری حدیث سلسله الذهب از سوی ایشان متمرکز شده است. زیرا قصد دارد تا با خوانش و تجزیه و تحلیل آنها به مثابه اسناد مصور خاص موضوعی، ضمن آنکه جلوه های مضمونی حدیث را بازمی نمایاند؛ چگونگی وام گیری هنرمندان نگارگر از اندیشه، رفتار، گفتار و سیاق زندگانی حضرت را عیان سازد. یافته های حاصله از توصیف و تفسیر ساختار بصری این آثار با ابتناء به نظریه وسیوس ونگ حاکی از آنند که اگرچه هریک از نگارگران به شیوه ای خاص- از عینی گرایی گرفته تا انتزاعی- تجسم بخشی بدین رویداد را برگزیده و بر یکی از مضامین پیرامونی حدیث متمرکز شده اند. با این حال، همگی سعی داشته اند تا با خلق فضایی روحانی و قدسیّت بخشیدن بدان (کتیبه نگاری و طراحی فرشته یا بال فرشته در پس زمینه) و کاربرد اصول بصری مشابه همانند پرسپکتیو مقامی، رنگ های ملایم جهت ترسیم چهره و جای دهی فرم اصلی (پیکره امام) در مربع شاخص ترکیب بندی آثارشان، بر اساسی ترین مضمون حدیث یعنی پیوند ناگسستنی توحید با امامت تأکید ورزند. همچنین سیره حضرت را در مواجهه با مردم به گونه ای جذاب نشان دهند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

احمدیان، مینا. (1383). «حدیث سلسله الذهب، رهآوردی از مدینه». گلستان قرآن. شماره 193. صص: 15-18.
الیاسی، عباس. (1382). « هنر دینی از دیدگاه تولستوی». پگاه حوزه. شماره 112. صص: 24-31.
بیچرانلو، عبداله. (1390). «بازنمایی فرهنگ رضوی در سینمای ایران (مطالعه موردی: فیلم سینمایی کیمیا)». مطالعات فرهنگی- ارتباطات. سال دوازدهم. شماره 47. صص: 225-245.
ترخان، قاسم. (1390). «رابطه توحید و ولایت (با تاکید بر حدیث سلسله الذهب)». قبسات. سال شانزدهم. شماره 62. صص:33-62.
حبیبی تبار، حسین؛ مروجی طبسی، محمد محسن. (1385). «توحید و امامت در حدیث سلسلهالذهب». کلام اسلامی. دوره 22، شماره 85. صص: 41-57.
رستگار مقدم گوهری، هادی. (1393). «جایگاه امامت و ولایت در حدیث سلسله الذهب». فرهنگ رضوی. دوره 2. شماره 6. صص: 33-58.
شادآرام، علیرضا؛ نامور، زهرا. (1400). «چیستی و چرایی تأثیرات ادبیات عرفانی بر نگارگری ایران (با رویکرد نشانهشناسی)». پژوهشهای ادب عرفانی. دوره 15. شماره 2. صص: 185-210.
شجاری، مرتضی. (1397). «امامت و توحید حقیقی، تفسیری عرفانی بر حدیث سلسله الذهب». کتاب قیم. پیاپی 18. صص: 275-296.
طبسی، محمدمحسن. (1391). «اهل سنت و حدیث سلسلهالذهب». امامتپژوهی. دوره 2. شماره 5. صص: 35-73.
علیپور، مرضیه. (1393). «بررسی جلوه های بصری عیون الاخبارالرضا در فالنامه تهماسبی». فرهنگ رضوی. شماره 7. صص:81-106.
ــــــــــــــــــــ . (1394). «آیکونوگرافیک جلوه های بصری توسل به امام رضا g در نگارگری». فرهنگ رضوی. شماره 11. صص: 197-215.
ــــــــــــــــــــ . (1393). «نگاره قدمگاه جلوهای از مضامین رضوی ». آستان هنر. شماره 10. صص: 6-51.
قاضیزاده، خشایار؛ شاقلانیپور، زهرا. (1395). «تجلی امام رضا g در نگارههای فالنامه تهماسبی همراه با معرفی یک نگاره رضوی و قابلیت انتساب آن به فالنامه تهماسبی». بساتین. شماره 5 و6. صص: 11-40.
کشاورز، رضا. (1394). «امنیت در پرتو ولایت از نگاه امام رضاg». فرهنگ رضوی. دوره 3. شماره 12. صص: 83-96.
لواسانی، سیدمحمدرضا. (1397). «تحلیل روانشناختی سیره امام رضا g و ارائه الگویی برای سبک زندگی». قم. رساله دکتری. دانشگاه ادیان ومذاهب.
مددپور، محمد. (1383). «نظری و تأملی در باب صورتهای خیالی اولیای الهی در نگارگری ایرانی اسلامی». بیناب. شماره 7. صص: 286-299.
میرحسینی، یحیی؛ هاشمی، زهرا. (1400). «خوانش تاریخی- گفتمانی حدیث سلسلهالذهب». مطالعات تاریخی قرآن و حدیث. دوره 27. شماره 1. پیاپی 69. صص: 115-134.
ولوی، علیمحمد؛ بختیاری، زهرا. (1398). «واکاوی دلایل استناد علیبنموسیالرضاg به حدیث سلسلهالذهب». فرهنگ رضوی. دوره 7. شماره 3. صص: 201-230.
یاسینی، سیده راضیه. (1396). «سیر تطور شمایلنگاری اسلامی ایران از تنزیه تا تشبیه». نگره. دوره 11. شماره 38. صص: 4-22.