دِرنگی درباره تبعیت احکام از مصالح و مفاسد (مطالعه موردی: گزارش محمد بن سنان از امام رضا (ع))

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته سطح 4 حوزه علمیه قم و دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه زاهدان، زاهدان، ایران

چکیده
اشاعره وجود اغراض و غایات را به‌کلی در افعال الهی منتفی می‌دانند، اما عدلیه بر این باورند که احکام شرعی، تابع مصالح و مفاسد واقعی است؛ بنابراین شارع مقدس، از پسِ جعلِ احکام، اغراض و مقاصدی را دنبال می‌کند. پرسش مهمی که در اینجا مطرح شده این است که آیا مصالح و مفاسد، الزاماً در متعلق تکالیف نهفته یا اینکه اصل تکلیف می‌بایست دارای مصلحت و مفسده باشد ولو اینکه متعلّق تکلیف، فاقد ملاک باشد؟ مشهور، بحث را به‌گونه‌ای ارائه کرده‌اند که وجه اول را تایید می‌کند. در مقابل، برخی معتقدند تکلیف باید مشتمل بر ملاک باشد. این ملاک می‌تواند در متعلق امر و نهی یا خود امر و نهی قرار داشته باشد. پرسش دیگر این است که آیا در این گزاره که عقل بشر، قادر به درک ملاکات احکام نیست تا بر پایه علل مستنبط و کشفیات ظنی، به تعمیم و تخصیص حکم بپردازد، هیچ تمایزی میان عبادات و معاملات وجود ندارد؟ در این پژوهش به روش تحلیلی کوشیده شده با تأمل در مقتضای خبر محمد بن سنان از امام رضا (ع) با مفروض انگاشتن اعتبار سندی و نیز فارغ از ادله عقلی و نقلی دیگر، پاسخی برای دو پرسش مذکور ارائه شود. مقتضای خبر مذکور، آن است که متعلّق حکم، نه صرفاً نفس تکلیف می‌بایست مشتمل بر مصلحت و مفسده باشد. ضمن آنکه ناتوانی عقل برای کشف مناطات احکام، مختص به احکام عبادی است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن على. (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (بی‌تا). علل الشرائع. قم: کتابفروشى داورى.
ابن داوود، حسن بن علی. (1383ق). رجال ابن داود. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن عاشور، محمد طاهر. (1412ق). مقاصد الشریعه الاسلامیه. عمان: دارالنفائس.
اراکى، محمد على. (1375). أصول الفقه. قم: بی‌نا.
ــــــــــــــــــــــــ . (1415 ق). کتاب البیع. قم: مؤسسه در راه حق.
انصارى، مرتضى. (1416 ق). فرائد الاُصول. چاپ پنجم. قم: بی‌نا
بحرانى، محمد سند. (1428 ق). فقه المصارف و النقود. قم: مکتبة فدک.
بحر العلوم، سید مهدى. (1405 ق). الفوائد الرجالیة. تهران: مکتبة الصادق.
بروجردى، آقا حسین طباطبایى. (1416ق). البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر. چاپ سوم. قم: دفتر حضرت آیة الله بروجردی.
حرعاملى، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت.
حسینى، محمد. (2007).  الدلیل الفقهى تطبیقات فقهیة لمصطلحات علم الأصول. دمشق: بی‌نا.
حکیم، محمد تقى بن محمد سعید. (1418ق). الأصول العامة فی الفقه المقارن. چاپ دوم. قم: بی‌نا. 
حلی (علامه)، حسن بن یوسف. (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1380). تهذیب الوصول الى علم الأصول. لندن: بی‌نا.
حلی ، حسین. (1432ق). أصول الفقه. قم: بی‌نا.
خمینى، روح الله. (1420ق). الرسائل العشرة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
ـــــــــــــــــــــــ . (1423ق). تهذیب الأصول. تهران: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــ . (بی‌تا). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره.
خویى، ابوالقاسم. (1422ق). محاضرات فى أصول الفقه. قم: طبع موسسة احیاء آثار السید الخوئی.
رشتى، حبیب‏الله. (بی‌تا). بدائع الأفکار. قم: بی‌نا.
سبحانى، جعفر. (1383).  أصول الفقه المقارن فیما لا نصّ فیه. قم: بی‌نا.
ــــــــــــــــــــ . (1423ق). دراسات موجزة فی الخیارات و الشروط. قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة.
صدر، محمد باقر. (1417ق). بحوث فی علم الأصول. بیروت: بی‌تا.
فقه الرضا .(1406ق). منسوب به امام رضا . مشهد: مؤسسه آل البیت b.
کاشف الغطاء نجفى، موسی. (بی‌تا). منیة الراغب فی شرح بلغة الطالب. قم: مؤسسه کاشف الغطاء.
کلباسی، محمد بن محمد. (1422ق). الرسائل الرجالیة. قم: موسسه علمى فرهنگى دار الحدیث.
کلینى، محمد بن یعقوب. (‏1429ق). الکافی. قم: دارالحدیث.
گرجى، ابوالقاسم. (1385). ادوار اصول الفقه. تهران: بی‌نا.
مدنى تبریزى، یوسف. (1403ق). درر الفوائد فی شرح الفرائد. چاپ سوم. قم: بی‌نا.
مظفر، محمدرضا. (1375). أصول الفقه. چاپ پنجم. قم: طبع اسماعیلیان.
مکارم شیرازى، ناصر. (1425ق). أنوار الفقاهة کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبیطالب.
موسوی اردبیلى، سیدعبدالکریم. (1414ق). فقه الشرکة و کتاب التأمین. قم: منشورات مکتبة أمیر المؤمنین.
نجاشى، ابوالحسن. (1407ق). رجال النجاشی فهرست أسماء مصنفی الشیعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نراقى، مولى محمدمهدى. (1422ق). معتمد الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: کنگره بزرگداشت نراقى رحمه الله.