جریان‌شناسی سیاسی جنبش‌های اعتراضی در عصر رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه جامعه شناسی سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق (ع)،تهران، ایران

چکیده
علویان همواره به‌عنوان یک گروه معترض سیاسی در حکومت عباسی مطرح بوده‌اند. با افزایش جنبش‌های اعتراضی در عصر رضوی، مأمون عباسی تلاش کرد با طراحی نقشه‌ای نرم‌افزاری، ضمن سرکوب این جنبش‌های اعتراضی، روح اعتراض و قیام علیه حکومت‌های غاصب را در جامعه حذف کند. امام رضا(ع) با پی بردن به این طراحی تلاش کردند در یک مواجهۀ سه‌جانبه هم امکان اجرایی شدن نقشۀ مأمون را بگیرند و هم با معرفی الگوی معیار در جنبش‌های اعتراضی، روح اعتراض و قیام را در جامعه استمرار ببخشند. همچنین در بُعدی دیگر حضرت امام رضا(ع) تلاش کردند جنبش‌های اعتراضی انحرافی را نیز معرفی کنند. این پژوهش در حقیقت درصدد پاسخ به این سؤال است که امام رضا علیه السلام چگونه و مبتنی بر چه گزاره‌ها و مؤلفه‌هایی جنبش‌های اعتراضی مورد تأیید جریان امامت را حفظ و هدایت کردند؟ برای پاسخ به این سوال به نظر می‌رسد ابتدا می بایست گونه‌هایی از جنبش‌های اعتراضی در عصر امام رضا علیه السلام را بر شمرده، سپس در مرحلۀ دوم به سوال اصلی پاسخ دهیم. یافته‌های این مقاله که مبتنی بر روش کتابخانه‌ای و منابع تاریخی و تحلیل داده‌ها بوده، در گونه‌شناسی جنبش‌های اعتراضی در چهار گونه: حکومت، نهضت، انحراف و روش دسته‌بندی خواهد شد؛ همچنین امام رضا علیه السلام تلاش کردند با معرفی بایسته‌های الگوی جنبش اعتراضی معیار، روح اعتراض را در جامعه استمرار بخشیده، به نسل‌های آینده شیعه انتقال دهند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن بابویه، محمد بن علی. (بی‌تا ). عیون أخبار الرضا. ترجمه آقا نجفى. قم:‌ انتشارات علمیه اسلامیه.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (1389). مقاتل الطالبیین. ترجمه بهزاد جعفری. تهران: جعفری راد.
الله اکبری، محمد. (1381). عباسیان از بعثت تا خلافت. قم: بوستان کتاب قم.
ای. اپتر، دیوید و چالرز اف. اندرین. (1380). اعتراض سیاسی و تغییر اجتماعی. ترجمه محمدرضا سعیدآبادی. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
پناهی، محمد حسین. (1389). نظریههای انقلاب: وقوع، فرآیند و پیامدها. تهران: انتشارات سمت.
جعفر مرتضی، عاملی. (1375). زندگی سیاسی هشتمین امام g. ترجمه سیدخلیل خلیلیان. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جعفریان، رسول. (1379). حیات فکری و سیاسی امامان شیعه. قم:‌ انتشارات انصاریان.
حکیم، منذر. (1385). پیشوایان هدایت، ثامن الائمه حضرت امام رضا g. با همکاری سید شهاب الدین حسینی. ترجمه سیدحسین اسلامی اردکانی. تهران:‌ مجمع جهانی اهل بیت b.
خامنه‌ای، سید علی. (1390). انسان 250 ساله. تهران: نشر موسسه ایمان جهادی.
خضری، سید احمدرضا. (1387). تاریخ تشیع. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
دارابی، علی. (1390). جریانشناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
درخشه، جلال؛ حسینی فائق، سید مهدی. (1391). سیاست و حکومت در سیره امام رضا g. تهران: بنیاد بین المللی امام رضا g.
روضاتی، سید احمد. (1392). محمد دیباج فرزند امام صادق g. قم: عطر عترت.
رضوی اردکانی، سید ابوفاضل. (1375). ماهیت قیام شهید فخ. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
صدر، سید محمد باقر. (1394). امامان اهل بیت b؛ مرزبانان حریم اسلام. ترجمه: رضا ناظمیان و حسام حاج مؤمن. قم: ‌دارالصدر.
طبری آملی، محمد بن جریر. (1413). دلائل الإمامه.‌ قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة.‌ قم: بعثت.
طبری، محمد بن جریر. (1375). تاریخ الطبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. چاپ پنجم. تهران: نشر اساطیر.
عضدانلو، حمید. (1384). آشنایی با مفاهیم اساسی جامعهشناسی. تهران: نشر نی.
فضل الله، محمدجواد. (1377). تحلیلی از زندگانی امام رضا g. ‌ترجمه سیدمحمد صادق عارف.‌ مشهد:‌ بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
لارنا انریک و دیگران. (1390). جنبشهای نوین اجتماعی. ترجمه سیدمحمدکمال سروریان و علی صبحدل. تهران:‌ پژوهشکده مطالعات راهبردی.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. (1378). مروج الذهب و معادن الجوهر. تهران: نشر پاینده.
ملبوبی، محمدکاظم. (1391). سازمان وکالت امامیه و سازمان دعوت عباسیان. قم: نشر معارف.
مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بِحارُالاَنوار الجامِعَةُ لِدُرَرِ أخبارِ الأئمةِ الأطهار. بیروت: دارالتراث العربی.
مطهری، مرتضی. (1385). مجموعه آثار.  جلد 18. تهران: انتشارات صدرا.
مدرسی، محمد تقی. (1367). امامان شیعه و جنبش های مکتبی. ترجمه:‌حمیدرضا آژیر. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413ق). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: کنگره شیخ مفید.
محدثی، جواد. (1381). تاریخ سیاسی ائمه b. تهران: ‌انتشارات مدرسه برهان.
نظری منفرد، علی. (1386). نهضتهای پس از عاشورا. قم: نشر سرور.
ولایتی، علی اکبر. (1392). نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران. تهران: ‌انتشارات امیرکبیر.