مطالعۀ تحلیلی دو نگاره مرتبط با امام رضا (ع) در فالنامه طهماسبی(962 _967ق ) با رویکرد شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیارگروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران

2 کارشناس ارشد نقاشی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران

چکیده
از مهم‌ترین پژوهشگران رویکرد شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی (1968-1892م) است. شمایل‌شناسی معنا و محتوای اثر هنری را بررسی می‌کند. پانوفسکی سه سطح معنایی (توصیف پیش‌شمایل‌نگارانه، تحلیل شمایل‌نگارانه و تفسیر شمایل‌شناسانه) را در خوانش آثار هنریاز هم متمایز کرد. دو نگارۀ قدمگاه امام رضا (ع) و نجات مردم در دریا توسط ایشان از فالنامۀ طهماسبی (962- 967 ق) به سفارش شاه‌طهماسب بوده است. صفویان نسب خود را به امام کاظم (ع) نسبت می‌دادند؛ بنابراین توجه ویژه به پسر ایشان، امام رضا (ع) داشتند که دارای نقش مهمی در نفوذ تشیع در ایران بودند. هدف این پژوهش چگونگی خوانش شمایل‌شناسی دو نگارۀ مرتبط با امام رضا (ع) در فالنامۀ طهماسبی با آرای پانوفسکی است. این پژوهش در پی پاسخ به این سوالات است که تحلیل شمایل‌شناسی این دونگاره در فالنامۀ طهماسبی با آرای پانوفسکی چگونه است؟ با توجه به بافتار فرهنگی مذهبی دورۀ شاه‌طهماسب این دو نگاره چه ویژگی‌های ساختاری و بصری دارد؟ بررسی شمایل‌شناسانۀ این دو نگاره چه ارزش‌های بنیادینی از دورۀ شاه‌طهماسب را نمایان می‌کند؟ این پژوهش به شیوۀ کیفی و تطبیقی تحلیلی انجام شده و روش جمع‌آوری مطالب به شیوۀ کتابخانه‌ای و با رویکرد شمایل‌شناسی بوده است. به نظر می‌رسد نگارگر در نگارۀ قدمگاه با استفاده از فرم جای پا در محراب، هم‌زمان یادآور سه قدمگاه مرتبط با قبلۀ مسلمانان و در نتیجه اصول مسلمانی شیعی (توحید، نبوت و امامت) است. همچنین سندی است برای آنکه در آن دوره نیز جای پای موجود در نیشابور، بیانگر قدمگاه امام رضا (ع) بوده است. در نگارۀ نجات مردم از دریا نگارگر شاه‌طهماسب را در قالب امام رضا (ع) مروج شیعه در ایران آورده است و با رمزگانی به واقعۀ کمک‌خواهی همایون گورکانی از شاه‌طهماسب اشاره دارد؛ بنابراین ناخودآگاه به ارزش‌های بنیادی دورۀ شاه‌طهماسب که اصول مهم شیعی و تأکید بر مشروعیت شاه‌طهماسب است، اشاره می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آدامز، لوری. (1398). روش شناسی هنر. مترجم: علی معصومی. تهران: نظر.
ابن بابویه، محمدبن علی. (1371). عیون اخبارالرضا. ترجمۀ حمیدرضا مستفید و علی اکبر غفاری صفت. تهران: صدوق.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1389 ق). التوحید. تحقیق: هاشم حسینی. قم: جامعه مدرسین.
الجوینی الخراسانی. (1398 ق). فرائد السمطین. بیروت: مؤسسه المحمودی.
اسکندربیک ترکمان (1390). تاریخ عالم آرای عباسی. به کوشش فرید مرادی. تهران: نگاه.
اسکندرپور خرمی، پرویز؛ قاسمی نژاد رائینی، محسن؛ احمدی، سید بدرالدین. (1389). «رمز نقوش در سجاده‌ها و فرش‌های محرابی دورۀ اسلامی در ایران». گلجام. شمارۀ 16. صص:9-19.
بدلیسی، شرفخان بن شمس‌الدین. (۱۳۷۷). شرفنامه تاریخ مفصل کردستان. به اهتمام ولادیمیر ولییامینوف زرنوف. تهران: اساطیر.
پاکباز، رویین. (1388). نقاشی ایرانی از دیرباز تا امروز. تهران: زرین و سیمین.
پانوفسکی، اروین. (1401). معنا در هنرهای تجسمی. ترجمۀ ندا اخوان اقدم. چاپ سوم. تهران: نشر چشمه.
تسلیم جهرمی، فاطمه. (1401). «بازتاب آیین‌های زیارت و احوال زائران در مدایح رضوی دورۀ صفوی».  فرهنگ و ادبیات عامه. سال 10. شمارۀ 44. صص: 217-250.
تنهایی، انیس؛ خزائی، رضوان. (1388). «انعکاس مفاهیم نماز در قالیچه‌های محرابی صفویه و قاجاریه». مطالعات هنر اسلامی. شمارۀ یازدهم. صص: 7-24.
جعفری دهکردی، ناهید؛ ایزدی دهکردی، سیده مریم. (1398). «نماد و نمون قدمگاه در تاریخ شرق، با تأکید بر نگارۀ قدمگاه فالنامه تهماسبی». هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی. سال 24. شمارۀ 2. صص: 69-80.
جعفریان، رسول. (1398). صفویه در عرصۀ دین، فرهنگ و سیاست. تهران: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
خواندمیر، غیاث الدین محمد. (1362). حبیب السیر. جلد اول. تصحیح جلال الدین همایی. تهران: انتشارات خیام.
راستین، محمد. (1395). «بررسی تأثیر اندیشه‌های تشیع در هنر اسلامی عصر صفویه». پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه قم. دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
زکریا قزوینی. (۱۹۶۷). آثار البلاد فیاخبارالعباد. ج ۱. چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۹۴۹. افست ویسبادن.
سعیدی زاده، رسول. (1391). «قدمگاه‌های منسوب به امام رضاg در ایران». وقف میراث جاودان.شماره 79 و 80. پاییز و زمستان 1391. صص: 217 – 246.
شریعت، زهرا. (1387). «خط نگاره‌های قرآنی در قالی بافی و فلزکاری دورۀ صفویه». کتاب ماه هنر. شمارۀ 1 صص:44-55.
شهری باف، جعفر. (1383). طهران قدیم. ج 2. چاپ چهارم. تهران: نشر معین.
صداقت ثمرحسینی، کامیار. (1390). «حدیث ثقلین و پژوهش قوام الدین محمد وشنوی دربارۀ آن». پژوهشنامۀ علوی. سال دوم. شمارۀ دوم. صص:43-59
طاهری، علی. (1380). درآمدی برجغرافیا و تاریخ نیشابور. نیشابور: انتشارات شادیاخ.
عباسی، نصرالله؛ سلیمانی ابهری، هادی. (1399). «قدمگاه، اثر جای پای طبیعی یا حجاری و جایگاه آن در باورهای مذهبی ایرانی ها در پیش و پس از ظهور اسلام». پژوهشهای تاریخی. سال 12. شمارۀ 3 (پیاپی 47). صص: 35 - 50.
عبدی، ناهید. (1390). درآمدی بر آیکونولوژی نظریههاوکاربردها. تهران: سخن.
عبدی بیگ شیرازی. (1986 م). مظهرالاسرار. به تصحیح ابوالفضل هاشم اوغلی رحیموف. مسکو: انتشارات دانش شعبۀ خاور.
عرفان‌منش، جلیل. (1376). جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا g از مدینه تا مرو. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
عصار کاشانی، الهام. (1393). «تأثیر تفکر شیعی بر فالنامه‌های مصور دورۀ اول صفوی». پایاننامۀ دکتری. دانشگاه الزهرا. دانشکده هنر.
علی‌پور، مرضیه. (1394). «آیکونوگرافیک جلو ه های بصری توسل به امام رضا g در نگارگری». فرهنگ رضوی. دورۀ 3. شمارۀ 11.صص: 197-215.
ـــــــــــــــــــــــ . (1393). «نگارۀ قدمگاه، جلوهای از مضامین رضوی». آستان هنر. شمارۀ 10. صص: 46-51.
فراهیدی، خلیل ابن احمد. (۱۳۸۳). العین. چاپ دوم. قم: سازمان اوقاف و امور خیریه: انتشارات اسوه.
قاسمی‌گنابادی، محمد قاسم. (1387). شاهاسماعیلنامه. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
مجلسی، محمدباقر. (1403 ق). بحارالانوار. افست موسسۀ دار احیا التراث العربی و جلد 32. با تحقیق محمد باقر محمودی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مولوی، عبدالحمید. (۱۳۸۲). آثار باستانی خراسان. جلد ۱. تهران: انجمن ملی خراسان.
مهدی‌زاده، علیرضا؛ بلخاری قهی، حسن. (1393). «تجلی باورهای تشیع در برخی نگاره‌های نسخه فالنامه تهماسبی». نگارینه هنر اسلامی. دورۀ 1. شمارۀ 4. صص:6 – 55.
نصری، امیر. (1397). تصویر و کلمه: رویکردهای به شمایل شناسی. تهران: نشر چشمه.
نظرلی، ماییس. (1390). جهان دوگانۀ مینیاتور ایرانی، تفسیر کاربردی نقاشی دورۀ صفوی. ترجمۀ عباس علی عزتی. تهران: فرهنگستان هنر.