جایگاه احادیث کلامی در فرهنگ رضوی : نگاهی از منظر نظریه سرمایه اجتماعی بوردیو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی (ره)، تهران، ایران

چکیده
جامعۀ امامیۀ عصر رضوی پویا و دارای همه ظرفیت‌های سیاسی، اجتماعی و دینی بود. محوریت معنایی و تعلیمی امام رضاg به‌عنوان کانون منحصربه‌فرد الهی موجب شد که در این جامعه فراالگویی خاص از جهان‌بینی، عقاید، رفتارها و کنش‌ها شکل گیرد که آن را می‌توان فرهنگ رضوی نامید. در شماری از احادیث امام رضا(ع) که در مجموعه‌های حدیثی ائمه (ع) از التوحید شیخ صدوق تا مسند الرضا در دسترس است، مباحث کلامی در زیر عناوین اصول عقاید امامیه قابل مطالعه هستند. این پژوهش با شیوه کتابخانه‌ای، روش توصیفی استنادی، بهره‌مندی از تحلیل تاریخی دورۀ امامت امام رضا (ع) و استفاده از مفاهیم نظریه سرمایه پی‌یر بوردیو که مرزبندی‌های فرهنگی درون هر جامعه را با عنوان «میدان اجتماعی» از مقولات سرمایۀ اجتماعی باورمندان هر گفتمان درونی جامعه مد نظر می‌داند، نشان داده است که احادیث کلامی امام رضاg بخشی از چهارچوب‌های اصلی میدان اجتماعی امامیه هستند که به برساخت یا تثبیت جنبه‌های مخلتف اصول اعتقادی شیعیان مانند توحید، نبوت و امامت منجر شده‌اند؛ این احادیث با تبیین مفاهیم ایمانی، اعتقادی و مبانی مذهبی اسلام و تشیع موجب تمایزجویی، تلاش اصلاح‌گرایانه تبیینی یا رویکرد طرد و رد در برابر باورهای انحرافی درون شیعی- درون اسلامی و نیز تقابل با شبهات و رویکردهای متفاوت و گاه متخاصم دیگر ادیان یا آیین‌ها در قالب مناظرات و احتجاجات گشته‌اند؛ بنابراین قابلیت تطبیق تحلیلی با مفهوم میدان‌های اجتماعی در نظریۀ سرمایه بوردیو را دارند. میدان اجتماعی کلام امامیه در عصر رضوی موجب تثبیت باور شیعی به‌عنوان یک مذهب اعتقادی- عملی پویا در برابر تلاش‌های انکاری هر میدان اجتماعی رقیب، اعم از درون شیعی، درون اسلامی و برون‌اسلامی بوده‌ و بخشی از تاریخ بقای فرهنگ امامیه را رقم زده‌ است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آذرنوش، آذرتاش؛ زریاب خوئی، عباس. (1403). «ابن‌مقفّع، ابومحمد». دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
ابن اثیر، علی بن محمد. (1385 ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1398ق). التوحید. تصحیح سیدهاشم حسینی طهرانی. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
اشتری تفرشی، علیرضا؛ گودینی، مهری.  (1402). «تحلیل پدیده گسترش مدارس در دمشق و حلب با تأکید بر دوره زنگیان: بر مبنای نظریة سرمایه بوردیو». علم و تمدن در اسلام. سال4. شماره 15. صص: 33-55.
برکت، محمد. (بی‌تا). «مسند الرضاg». میراث حدیثی شیعه. دفتر نهم. صص: 53-77.
بغدادی، عبدالقادربن طاهر. [بی‌تا]. الفرق بین الفرق. تصحیح طه عبدالرؤوف سعد. قاهره: بولاق.
تاریخ ‌سیستان. (1366). تصحیح محمدتقی بهار. تهران: پدیدة خاور.
جنکینز، ریچارد. (1385). پی‌یر بوردیو. ترجمه لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان. تهران: نی.
جوادی، اعظم؛ اشتری ‌تفرشی، علیرضا. (1403). «بازتاب تحولات فرهنگ ایرانی-اسلامی در داده‌های تاریخ اجتماعی: مطالعه موردی احادیث مسند الرضاg». مطالعات تاریخی قرآن و حدیث. سال 30. شماره 78. صص: 13-33.
جوادی، اعظم. (1398). «اجتماعیات در مسند الإمام الرضاg». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه حکیم سبزواری.
جوینی، عطاملک. (1358). تاریخ جهانگشای جوینی. تصحیح محمد قزوینی. تهران: دنیای کتاب.
حاجی‌ خلیفه، مصطفی بن عبدالله. (1384). ترجمه‌تقویم‌التواریخ. مترجم ناشناس. تصحیح هاشم محدث. تهران: میراث مکتوب.
حبیبی، عبدالحی. (1363). تاریخ افغانستان بعد از اسلام. تهران: افسون.
حکیمیان، ابوالفتح. (1368). علویان طبرستان. تهران: نشر الهام.
خاکپور، حسین؛ اکبری، ملیحه؛ نوری، ابراهیم. (1402). «تحلیل رویکرد ارتباطات امام رضا g با سران فرقه واقفیه (با الگوگیری از روش تحلیل گفتمان روایی پدام)». فرهنگ رضوی. سال 11. شماره 1( 44). صص: 117-143.
درویش‌پور، عابدین؛ امیری، مهرداد. (1400). «تبیین روش‌شناسانه به‌کارگیری بدیهیات منطقی در استدلال‌های کلامی امام صادقg». الهیات قرآنی. سال نهم. شماره 16. صص: 111-129.
ربانی‌گلپایگانی، علی. (1385). درآمدی به شیعه‌شناسی. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
سعیدی‌مهر، محمد. (1377). آموزش کلام اسلامی. قم: طه.
شبانکاره‌ای، محمد بن ‌علی. (1381). مجمع الأنساب. تهران: امیرکبیر.
شویره، کریستیان، اولیویه، فونتن. (1385). واژگان بوردیو. ترجمه مرتضی کتبی. تهران: نی.
صفری‌ فروشانی، نعمت‌الله. (1378). فرقه‌های شیعی. مشهد: آستان قدس رضوی.
عطاردی خبوشانی، عزیزالله. (1993/1413ق). مسند الرضاg. بیروت: دارالصفوه.
فان‌اس، یوزف. (1397). کلام و جامعه در سده‌های دوم و سوم هجری. ترجمه فرزین بانکی و احمدعلی حیدری. ویراسته سیدمحمدرضا بهشتی. جلد اول. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
فکوهی، ناصر. (1385). «پیر بوردیو: پرسمان دانش و روشنگری». علوم اجتماعی (دانشگاه فردوسی مشهد). شماره 5. صص: 141-161.
قطبی، ثریا؛ رهنما، اکبر؛ رهبری‌پاک، نسرین و نجفی، حسن. (1395). «تحلیل روش‌های آموزشی امام رضاg با تکیه بر مسند الإمام الرضاg». فرهنگ رضوی. شماره 16. صص:47-70.
قمی، حسن‌ بن ‌محمد. (1385). تاریخ قم. ترجمه حسن بن علی قمی. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1388ق). کافی. تصحیح غفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
لوئیس، برنارد. (1389). «عباسیان». ترجمه علیرضا اشتری تفرشی. نامه تاریخ‌پژوهان. شماره24. صص: 152-180.
مسعودی، علی بن حسین. (1979). مروج الذهب و معادن الجوهر. تصحیح شارل پلّا. بیروت: دارالمعارف.
ملکم، سرجان. (1380). تاریخ کامل ایران. ترجمه اسمعیل ‌بن‌ محمد علی حیرت. تصحیح مهدی قمی‌نژاد. گردآوری علی‌اصغر عبداللهی. تهران: افسون.
نشار، علی سامی. (1977). نشاه الفکر الفلسفی فی الإسلام. قاهره: دارالمعارف.
نظامی، احمد بن ‌عمر. (1364). چهار مقاله. تصحیح محمد قزوینی. تهران: اشراقی.
نوبختی، حسن بن موسی. (1404). فرق الشیعه. بیروت: دار الأضواء.
همدانی، حسین ‌بن ‌فضل ‌الله، جهنی، حسن‌ سلیمان. (بی‌تا). الصلیحیون. دمشق: دارالمختار للطباعه و النشر.