بازخوانی روایتی منسوب به امام رضا (ع) در نفی رؤیت‌پذیری خداوند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

چکیده
در مسئلۀ امکان رؤیت‌پذیری خداوند در برخی کتب روایی معتبر امامیه، روایتی به امام رضا (ع) منسوب است که بر اساس آن، اجتماع رؤیت خداوند با ایمان به او در دنیا و آخرت، امری ممتنع تلقی شده است. اندیشمندان شیعی این روایت را از روایات صعب و غامض برشمرده و در تبیین معنای آن کوشیده‌اند؛ اما اشکالاتی که متوجه تبیین‌های ایشان می‌شود، غیرقابل قبول بودن آن‌ها را آشکار می‌سازد. در این ‌میان، هرچند می‌توان با توجه به مبانی فکری متکلمان روزگار امام رضا (ع) راه حل بدیعی را بر اساس تقابل «تکلیف به ایمان» و «وقوع معرفت ضروری» مطرح کرد و اجتماع‌ناپذیری «رؤیت خداوند» با «ایمان به او» را مربوط به تقابل یاد شده دانست، اما این راه حل نیز خالی از اشکال نیست؛ از این‌رو، همان‌ طور که عده‌ای بیان کرده‌اند، باید صدور این روایت را حداقل به ‌شکلی که در منابع روایی آمده است، نفی کرد؛ به‌خصوص آنکه محتوای آن با برخی آیات قرآن و نیز بعضی روایت‌ها در تعارض است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آمدی، سیف‌الدین. (1423ق). أبکار الأفکار فی أصول الدین. تحقیق احمد محمد مهدى‏. قاهره: دارالکتب
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. (1404ق). تحف العقول. تصحیح علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
استرآبادی، ملاامین. (1430ق). الحاشیة علی اصول الکافی. قم: دارالحدیث.
اشعری، ابوالحسن. (1400ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. آلمان: ویسبادن.
امیرخانی، علی. ( 1396). معرفت اضطراری در قرون نخستین اسلامی. قم: دارالحدیث.
بغدادی، عبدالقاهر. (1408ق). الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم‏. بیروت: دارالجیل-دارالآفاق.
بغدادی، عبدالقاهر. (2003م). أصول الإیمان. تحقیق ابراهیم محمد رمضان. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
بلخی، ابوالقاسم عبدالله بن احمد. (1439ق). کتاب المقالات و معه عیون المسائل و الجوابات. اردن: دارالفتح للدراسات و النشر.
تفتازانی، سعدالدین. (1409ق). شرح المقاصد. قم: الشریف الرضی.
توکلی، محمدهادی. (1396).«امام رضا g و مسأله رؤیت خداوند متعال». تحقیقات کلامی. س5. ش17. صص:67-88.
ـــــــــــــــــ . (1400). «نقد و بررسی دیدگاه سیدمرتضی درباره تأویل آیه «رب ارنی انظر الیک»».  معرفت کلامی. ش26. صص:195-210.
ـــــــــــــــــ . (1401). «نقد و بررسی تفسیر «رؤیت خداوند» به تعلق علم ضروری به خداوند».  معرفت کلامی. ش28. صص:81-96.
ـــــــــــــــــ . (1402). «بررسی انتقادی تفسیر شارحان روایت محمدبن‌عبید از امام رضا g در نفی رؤیت‌پذیری خداوند»، فرهنگ رضوی، ش11، صص: 9-27.
توکلی، محمدهادی؛ شیروانی، علی. (1393). «رؤیت حق تعالی از منظر علامه طباطبایی؛ با تکیه بر تفسیر المیزان». حکمت عرفانی. س 3. ش1. صص: 105-122.
جرجانی، میرسیدشریف. (1325ق). شرح المواقف. قم: الشریف الرضی.
جیلانی، رفیع‌الدین محمد. (1429ق). الذریعة الی حافظ الشریعة. تحقیق محمدحسین درایتی. قم: دارالحدیث.
حرعاملی، محمد بن حسن. (1425ق). اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات. بیروت: اعلمی.
حمیری، عبدالله بن جعفر. (1413ق). قرب الاسناد. قم: مؤسسة آل البیت b.‏
خراسانی، ابوجعفر. (1416ق). هدایة الأمة إلى معارف الأئمة. قم: مؤسسه البعثة.
خوارزمی، محمود بن محمد الملاحمی. (1391). کتاب المعتمد فی اصول الدین. تهران: مؤسّسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران با همکاری مؤسّسة مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین ـ آلمان.
سیدمرتضی، علم الهدی. (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام. تحقیق سیداحمد حسینى‏. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ــــــــــــــــــــــ . ( 1998م). أمالی المرتضى. قاهره: دارالفکر العربی.
ــــــــــــــــــــــ . (1250). تنزیه الأنبیاء. قم: الشریف الرضی.‏
ــــــــــــــــــــــ . ( 1405ق). رسائل الشریف المرتضى. تصحیح سیدمهدی رجائی. قم: دارالقرآن الکریم.
شعرانی، ابوالحسن. (1388ق). حاشیه بر شرح أصول الکافی لمولى صالح المازندرانی‏ در ضمن مازندرانی، مولی صالح. (1388ق). شرح اصول الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
طباطبایی نجفی، سیدمهدی. (1394). رسالة سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم. مشهد: علامه طباطبایی.
طوسى، محمد بن حسن‏. (1409ق). التبیان فى تفسیر القرآن‏. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
فان اس، ژوزف. (1367). «معرفه الله: مسئله‌ای دینی در تفکر معتزله». ترجمه ایرج خلیفه سلطانی. در ضمن: سیر عرفان و فلسفه در جهان اسلام (مجموعه مقالات سومین کنگره فرهنگی). تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
فخررازی، ابوعبد الله محمد بن عمر. (1986م). الأربعین فی أصول الدین‏. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ . (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت:دار احیاء التراث العربى.
فیض کاشانی، ملامحسن. (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام أمیر المؤمنین على علیه السلام.‏
ــــــــــــــــــــــ . (1418ق). علم الیقین. تحقیق و تصحیح از محسن بیدارفر. قم: بیدار.
قمى، قاضى سعید. (1415ق). شرح توحید الصدوق. تهران: وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کوفی، احمد بن یحیی بن ناقة. (1434ق). ملحق نهجالبلاغة. تحقیق محمدجعفر اسلامی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مانکدیم، قوام‌الدین. (1422ق). شرح اصول الخمسه. بیروت: دار احیاء التراث العربیة.
مجذوب تبریزی، محمد. (1429ق). الهدایا لشیعة ائمة الهدی. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــ . (1404ق). مرآة العقول. قم: دار الکتب الإسلامیة.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413ق). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
ملاصدرا، صدرالدین محمّد. (1366). شرح أصولالکافی لصدرالمتألهین‏. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
ملکی تبریزی، میرزاجواد آقا. (1385). رساله لقاء الله. قم: آل علىg.
میرداماد، میرمحمدباقر. (1403ق). التعلیقة على أصول الکافی. تهران: خیام.
نائینی، محمد بن حیدر (رفیعا). (1430ق). الحاشیة علی اصول الکافی. قم: دارالحدیث.
نیشابوری، ابو‌رشید. (1979م). المسائل الخلاف بین البصریین والبغدادیین. تحقیق و تقدیم: دکتر معن زیاده و دکتر رضوان السید. طرابلس: معهد الانماء العربی.
همدانی، عبدالجبار بن احمد. (1962م). المغنی فی أبواب التوحید و العدل. قاهره: دار المصریة.