اصول و روش های تربیتی امام رضا (ع) در دوران پس از تولدکودکان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ تشیع، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران

چکیده
با وجود پیشرفت‌های عظیم صنعتی و رفاه بیشتر، دچار گونه‌هایی از چالش‌های آشکار و پنهان شده و از رسالت خویش بازمانده است. بی‌تردید، احیای کارکردهای آن از جمله تربیت فرزندان، امری حیاتی تلقّی می‌گردد. آیا امام رضا (ع)  که گفتار و رفتارش حجت و مطابق خواست خداوند انجام پذیرفته، بر اصول و روش‌های خاصی دربارۀ تربیت فرزند در برهۀ پس از تولد برای رسیدن به اهداف تربیتی پای فشرده است؟ راقم این سطور با خوانش منابع به روش کتابخانه‌ای و ارائه آن به‌شیوۀ تحلیلی توصیفی، گام برداشته و منبع استخراج اصول و روش‌ها، سیرۀ نظری و عملی ایشان است. اصول ناهمسان بودن کودکان، محبت، عدالت‌ورزی و تکریم فزون‌تر کودک با نام دینی، مورد توجه ویژه ایشان است. روش‌های زمینه‌ساز تربیتی زیر که برخی اختصاص به هفته نخست زایش و پاره‌ای شمول بیشتری دارند، مورد تأکید امام (ع)  بوده است: شیر مادر، گزینش شیردهنده خردمند و تندرست، گفتن اذان و اقامه در گوش کودک، انتخاب نام نیک، عقیقه، صدقه دادن به سنگینی موی سر، ختنه، تغذیه سالم، پافشاری به نماز، آموزش قرآن، آشنایی با آموزه‌های مکتب اهل بیت، ادب‌آموزی، ستودن کارهای مثبت، شرطی‌سازی پرورش، پایبندی به وعده‌ها و تنبیه بجا. بی‌تردید اگر نظام خانواده و تعلیم و تربیت متأثر از رویکردهای یادشده باشد، حتما برونداد آن، فرزندانی درست‌کردار و قانون‌مدار خواهد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن أبی جمهور احسائی، محمد. (1405 ق). عوالی اللئالی. تحقیق: مجتبی عراقی. قم: دار سیدالشهدا للنشر.
ابن ابی الحدید، عبد الحمید. (1404 ق). شرح نهج البلاغه. قم: مکتبة آیت الله المرعشی النجفی.
ابن بابویه، علی بن الحسین. (1406 ق). فقه الرضا. تحقیق: مؤسسة آل البیت(ع). مشهد: المؤتمر العالمی للإمام الرضا (ع) .
ابن بابویه، محمد بن علی. (1417 ق). الأمالی. قم: مؤسسة البعثة.
_____________. (1398 ق). التوحید. تحقیق: هاشم حسینی. قم: جامعه مدرسین.
_____________. (1385 ق). علل الشرائع. تحقیق: محمد صادق بحر العلوم. نجف اشرف: منشورات المکتبة الحیدریة.
_____________ . (1404 ق). عیون اخبار الرضا. بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات .
_____________  .(1361). معانی الأخبار. تعلیق: علی أکبر غفاری. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
_____________  .(1363). من لا یحضره الفقیه. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
 ابن حنبل، أحمد. (بی‌تا). مسند أحمد. بیروت: دار صادر.
ابن حیون، نعمان بن محمد. (1409 ق). شرح الأخبارفی فضائل الأئمه الأطهارD. تحقیق: محمد حسین حسینی جلالی. قم: جامعه مدرسین.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. (1363). تحف العقول. تحقیق: علی اکبرغفاری. قم: جامعه مدرسین.
ابن شهرآشوب، محمدبن علی. (1369ق). متشابه القرآن و مختلفه. قم: انتشارات بیدار.
ابوالقاسمی، شهنام؛ داودی، تمنا. (1389). «تنبیه از دیدگاه روان‌شناسی و اسلام». اسلام و پژوهشهای تربیتی. سال دوم. شماره‌ دوم. پاییز و زمستان. صص: 127-142.
اتکینسون، ریتال آل و همکاران. (1385). زمینة روانشناسی هیلگارد. ترجمه: محمدتقی براهنی و همکاران. تهران: انتشارات رشد.
احدی، حسن؛ بنی جمال، شکوه السادات. (1385). روانشناسی رشد. تهران: شرکت پردیس.
اربلی، علی بن عیسی.(بی‌تا). کشف الغمه فی معرفه الائمه. بیروت:دارالأضواء.
اردستانی، محمد علی. (1388). رفعت حکمت(اندیشه نامه آیت‌الله سیدابوالحسن رفیعی قزوینی). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
اسماعیلی یزدی، عباس. (1385). فرهنگ تربیت. قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران.
اشعری، زهرا ؛ باقری، خسرو؛ حسینی، افضل السادات. (1391). «بررسی مفهوم، اصول و روش‌های تربیت معنوی از دیدگاه علامه طباطبایی». تربیت اسلامی. دوره 7. شماره 15. صص: 89- 112.
باقری، خسرو. (1385). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. تهران: انتشارت مدرسه.
بروجردی، سید حسین. (1412ق). جامع احادیث الشیعه. قم : منشورات مدینة العلم .
بیات، اسدالله. (1368). انسان در قرآن. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
پاک نیا، عبدالکریم. (1384). ویژگیهای امام رضا(ع). قم: نسیم کوثر.
پاینده، ابوالقاسم. (1342). نهج الفصاحه. تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
تمیمی آمدی، عبد الواحد. (1366). غررالحکم و درر الکلم. تحقیق: مصطفی درایتی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
جمعی از نویسندگان. (1382). نقش دین در بهداشت روان (مجموعه مقالات). قم: دفتر نشر معارف.
حجتی، سید محمد باقر. (1374). اسلام و تعلیم و تربیت. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1414ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
حلی، جعفر بن حسن. (1409ق). شرائع الإسلام. تحقیق: السید صادق الشیرازی. چاپ دوم. طهران: انتشارات استقلال.
حلی، حسن بن یوسف. (1418ق). مختلف الشیعة. قم المشرفة: مؤسسة النشر الإسلامی.
خمینی، روح الله. (1378). شرح حدیث «جنود عقل و جهل». تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
داود بن سلیمان غازی. ( 1418ق). مسند الرضا (ع) . قم: مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلامی.
رضی، محمد بن الحسن، نهج البلاغه. (1429ق). تحقیق: صبحی صالح. تهران: دارالأسوة للطباعة و النشر.
 
سیم فروش، ناصر. (1390 ).« فواید ختنه نوزادی: مروری بر گذشته و امروز ». طب سنتی اسلام و ایران. دوره2. شماره 2(6). صص:123- 130.
شرفی، محمدرضا. (1381). تربیت اسلامی با تأکید بر دیدگاههای امام خمینی. تهران: نشر پنجره.
شریعتمداری، علی. (1367). روانشناسی تربیتی. چاپ سوم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
شریف القریشی، محمد باقر. (1382). پژوهشی در زندگانی امام علی بن موسی الرضا. ترجمه: محمد صالحی. تهران: دارالکتب اسلامیه.
شوشتری، محمد تقی. (1406ق). النجعة فی شرح اللمعة. تهران: کتابفروشى صدوق.
صبوحی، احمد رضا. (1400). «خواص و ارزش‌های تغذیه‌ای موز». بهورز. دوره 32.شماره 110. دانشگاه علوم پزشکی سبزوار.
صمدی، معصومه. (1385). «بررسی چگونگی روش مطلوب تربیتی والدین با فرزندان براساس آموزه‌های تعلیم و تربیت اسلامی».  مصباح. فروردین و اردیبهشت. شماره 62. صص: 137-160.
طباطبایی، محمد حسین. ( 1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات .
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الإحتجاج علی اهل اللجاج. تحقیق: محمدباقر خرسان. مشهد: مرتضوی.
 طبرسی، فضل بن حسن. ( 1417ق). إعلام الورى بأعلام الهدى. قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
طوسى، محمد بن حسن. (1365). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
 طیب، عبدالحسین‏. (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. تهران‏: اسلام‏.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه. (1415ق). تفسیر نور الثقلین. تحقیق: رسولی محلاتی. قم: اسماعیلیان.
عطاردی، عزیزالله. (1406ق). مسند الامام الرضا. مشهد: کنگره جهانی امام رضا (ع).
علم الهدی، علی بن حسین. (1998م). أمالی المرتضی. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: دار الفکر العربی.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380ق). تفسیر العیاشی. تحقیق: هاشم رسولی محلاتی. تهران: المطبعة العلمیة.
غضنفری، احمد؛ ریاحی، حمیدرضا. (1383). «تأثیر تنبیه بر عزت نفس دانش آموزان». دانش و پژوهش در علوم تربیتی. شماره سوم. صص: 1-14.
فایضی، علی. (1379). تربیت، روشها و اخلاق. تهران: طراحان نشر.
فرمهینی فراهانی، محسن. (1390). تربیت در نهج البلاغه. تهران: آبیژ.
فیض کاشانی، ملامحسن. (1381). اخلاق حسنه. ترجمه محمدباقر ساعدی. تهران: انتشارات پیام عدالت.
_____________ . (1371). نوادر الأخبارفی ما یتعلق بأصول الدین. تحقیق: مهدی انصاری. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
_____________ . (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین علی  .
قنادان، منصور و ناهید مطیع و هدابت الله ستوده (1376). جامعهشناسی(مفاهیم کلیدی). تهران: آوای نور.
کمپانی زارع، مهدی. (1387). «امامت در مکتب عالم آل محمد   ؛ سیری در بیانات امام رضا (ع) در مسئله امامت». اطلاعات حکمت و معرفت. سال سوم. آبان 1387. ش8( 32). صص:42 – 47.
قیومی، جواد. (1373). صحیفة الرضا(ع)  . قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
کراجکی، محمد بن علی. (1369). کنز الفوائد. چاپ دوم. قم: مکتبة المصطفوی.
کوئن، بروس. (1390). درآمدی بر جامعهشناسی. ترجمه: غلامعباس توسلی و رضا فاضل. تهران: انتشارات سمت.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1365). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
لیثی الواسطی، علی بن محمد. (1376). عیون الحکم والمواعظ. تحقیق: الحسینی البیرجندی. قم: دار الحدیث.
مالک بن انس. (1406ق ). الموطأ. تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
متقی هندی، علی. (1409ق). کنز العمال. بیروت: مؤسسة الرساله.
محمدیان، بهرام. (1390). نگاهی دیگر به حقوق فرزندان از دیدگاه اسلام. چاپ چهارم. تهران: انجمن اولیا و مربیان.
مختاریان، طاهره ؛ داریوش فرهود، مریم مالمیر و طیبه مختاریان. (1396).«ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان». اخلاق در علوم و فنّاوری. سال دوازدهم. شماره1. صص: 5– 9.
مزلو، آبراهام. (1367). روان شناسی شخصیت سالم. ترجمه شیوا رویگریان. تهران: انتشارات گلشایی.
مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مطهری، مرتضی. (1372). انسان کامل. تهران: انتشارات صدرا.
مفید، محمد بن محمد. (1414ق). تصحیح اعتقادات الإمامیة. تحقیق: حسین درگاهی. قم: کنگره شیخ مفید .
نجارزادگان، فتح الله. (1388). رهیافتی بر اخلاق و تربیت اسلامی. قم : دفتر نشر معارف اسلامی.
نصری، عبدالله. (1368). انسان از دیدگاه اسلام. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
نمازی شاهرودی،علی.(1419ق). مستدرک سفینة البحار. قم:مؤسسة النشر الإسلامی.
نوری، میرزاحسین. (1408ق). مستدرک الوسائل. چاپ دوم. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
هاشمی خویی، میرزا حبیب الله. (بی‌تا). منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه.تحقیق: ابراهیم میانجی. تهران: مکتبة الإسلامیة.
هنری ماسن ، پاول و همکاران .( 1380). رشد و شخصیت کودک.ترجمه:مهشید یاسایی. چاپ هفدهم. تهران: نشر مرکز.