طرح‌واره‌های تصویری در سروده‌های کودکانۀ آیینی (مطالعۀ موردی: سروده‌های کودکانۀ رضوی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران

چکیده
مبانی معناشناسی شناختی مبتنی بر ساخت مفهومی قراردادی شده ‌است. ساخت‌های معنایی نیز همانند دیگر حوزه‌های معناشناختی، مفاهیم انتزاعی را بازتاب می‌دهند که آدمی بر اساس تجارب خویش به آن‌ها شکل داده ‌است. یکی از رویکردهای معناشناختی، طرح‌وارۀ تصویری است. در این روش، تجربه‌های انسان‌ها از دنیای پیرامون، ساخت‌های مفهومی را در ذهن او می‌آفریند که قابل انتقال بر سطح زبان هستند؛ از این‌رو، تجارب ملموس و تجسم یافته در درون نظام مفهومی، منجر به تولید طرح‌واره‌های تصویری می‌شوند. نوشتار حاضر بر آن است تا برخی از فرایندها و ساخت‌های مفهومی در معنی‌شناسی شناختی را در قالب طرح‌واره‌های تصویری بررسی کند و برای این مقصود، 40 قطعه از سروده‌های کودکانۀ سروده‌های کودکانۀ رضوی را انتخاب کرده‌ است تا نشان دهد که در ادبیات کودکانۀ مذهبی ایران، ساخت‌های مفهومی چگونه به درک حوزه‌های انتزاعی در شعر کودکان کمک می‌کنند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از میان 40 سرودۀ کودکانۀ رضوی، عمدة طرح‌واره‌های تصویری از نوع حرکتی است و دلیل آن را نیز می‌توان در مضمون سروده‌ها پیدا کرد؛ زیرا مفاهیمی همچون زیارت و به مقام روحانی رسیدن، نیازمند حرکت، جنبش و فعالیت است. افزون بر این، طرح‌وارۀ حجمی نیز حضور قابل توجّهی در سروده‌های کودکانۀ مذهبی دارد؛ حضور این طرح‌واره هم در راستای بیان دستیابی به مفاهیمی انتزاعی همچون مهربانی، آرامش و رهایی در ظرف مکانی حرم مطهر ائمه (ع)  است. طرح‌وارۀ تصویری قدرتی نیز بعد از طرح‌وارۀ حرکتی و حجمی، جایگاه سوم را در سروده‌های کودکانۀ رضوی به خود اختصاص داده‌ است. این امر نیز به خاطر رویکرد تربیتی و تعلیمی شخصیت ائمه (ع) است که تلاش کرده‌اند موانع دنیای مطلوب و آرمانی را از پیش رو بردارند.

کلیدواژه‌ها


 
آسیاآبادی، علی. (1391). «طرح‌واره‌های حجمی و کاربرد آن در بیان تجارب عرفانی». پژوهش ادب عرفانی(گوهر گویا). سال6. شمارة 2. صص:101-123.
ابراهیمی، جعفر(شاهد). (1393). تو بوی سیب میدهی. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1338). عیون اخبار الرضا. ترجمة محمد تقی اصفهانی. چاپ سوم. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
________________. (1345). التوحید. ترجمة محمدتقی اصفهانی. چاپ سوّم. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
اسلامی، مریم.(1394). «یک ستاره اشک». در کتاب مهمان خراسان.گردآورنده: سعید بیابانکی. مشهد: به‌نشر.
افراشی، آزیتا؛ نعیمی حشکوائی، فاطمه. (1389). «تحلیل متون داستانی کودک با رویکرد شعرشناسی شناختی». زبانشناخت. پژوهشگاه  علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال اوّل. دورة 2. صص:1-25.
الله‌وردی، اسماعیل.(1396). «دور گنبد طلا». در کتاب روی موج باران. به کوشش بابک نیک طلب. تهران: انتشارات سورة مهر.
پور وهاب، محمود (1396). «باران پروانه». در کتاب روی موج باران. به کوشش بابک نیک طلب. تهران: انشتارات سورة مهر.
تاجری، مریم.(1396). «جادة سبز». در روی موج باران. به کوشش بابک نیک طلب. تهران: انشتارات سورة مهر.
تیلر، جان رابرت. (1383). «بسط مقوله مجاز و استعاره». در کتاب استعاره مبنای تفکر و ابزار زیباییآفرینی. گروه مترجمان. تهران: انتشارات سوره مهر.
زندی، مریم.(1396). «ساحل امید». در کتاب روی موج باران. به کوشش بابک نیک طلب. تهران: انشتارات سورة مهر.
زهره‌وند، سعید. (1395). «بررسی طرح واره های تصویری در کودکانه های مصطفی رحماندوست». پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه لرستان.
شامانی، طیبه.(1396). «قصة مهربان». در کتاب روی موج باران. به کوشش بابک نیک طلب. تهران: انشتارات سورة مهر.
شریفی، شهلا؛  حامدی شیروان، زهرا.(1389). «بررسی استعاره در ادبیات کودک و نوجوان در چهارچوب زبان شناسی شناختی». تفکر و کودک. دورة1 . شمارة2. صص :39-63.
شعبانی، اسدالله. (1394). «خراسان بزرگ». در کتاب مهمان خراسان. گردآورنده: سعید بیابانکی. مشهد: به‌نشر.
شفیعی، کمال.(1394). «نذری مادرم». در کتاب مهمان خراسان. گردآورنده: سعید بیابانکی. مشهد: به‌نشر.
شهبازی، شهلا.(1396). «موقع اذان». در کتاب روی موج باران. به کوشش بابک نیک طلب. تهران: انشتارات سورة مهر.
صفوی، کورش. (1382). «بحثی دربارة طرح‌واره‌های تصویری از دیدگاه معنی‌شناسی». نامة فرهنگستان. دورة6. شمارة1. صص: 85-65.
ـــــــــــــــ .(1383). فرهنگ توصیفی معنیشناسی. تهران: فرهنگ معاصر.
عابدی مقدم، هدی. (1384). «طرح‌واره‌های تصوری در بررسی استعاره‌های فارسی». پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران.
فتوحی، محمود. (1390). سبکشناسی؛ نظریهها، رویکردها و روشها. تهران: سخن.
قاسم‌زاده، حبیب‌الله. (1379). استعاره و شناخت. تهران: فرهنگان.
قاسم‌نیا، شکوه. (1390). برف و بهار. تهران: انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
قلی زاده توچائی، پریسا.(1395). «بررسی و مقایسه کاربرد طرح‌واره‌های تصوّری در اشعار کودکان و بزرگسالان از منظر معنی‌شناسی شناختی». پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه پیام نور گیلان.
قنبری،  زهرا؛  سجودی،  فرزان. (1391). «بررسی معناشناختی استعاره زمان در داستان های کودک به زبان فارس».  نقد ادبی. دورة 5. شمارة19. صص :135-156.
کووچش، زولتان. (1393). مقدمهای کاربردی بر استعاره. ترجمة ابراهیم شیرین پور. تهران: سمت.
گلفام، ارسلان؛ افراشی، آزیتا و غزاله مقدم. (1392). «مفهوم‌سازی افعال حرکتی بسیط زبان فارسی: رویکرد شناختی». مطالعات و گویشهای غرب ایران. سال اوّل. شمارة 1. صص: 103-122.
لیکاف، جورج و جانسون، مارک.(1395). استعارههایی که با آن زندگی میکنیم. ترجمة هاجر آقاابراهیمی. تهران: نشر علم.
مجلسی، محمدباقر. (1362). بحار الانوار. جلد44. تحقیق و تعلیق: سیدجواد علوی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
مزینانی، محمّد کاظم.(1394). «سوی گنبد». در کتاب مهمان خراسان. گردآورنده: سعید بیابانکی. مشهد: به‌نشر.
نیک‌طلب، بابک.(1394). «خورشید خورشیدها». در کتاب مهمان خراسان.گردآورنده: سعید بیابانکی. مشهد: به‌نشر.
نیکویی، علیرضا،  باباشکوری، شراره.(1392).  «بازخوانی قصه های کودکان بر مبنای مولفه طرح واره در رویکرد شناختی. مطالعات ادبیات کودک. دورة 4. شمارة 2(پیاپی8). صص:149-174.
هاشمی، منیره.(1394). «خاطرات زیارت». در مهمان خراسان.گردآورنده: سعید بیابانکی. مشهد: به‌نشر.
هاشمی‌پور، اکرم‌السادات.(1396). «با قطار قم به مشهد». در کتاب روی موج باران. به کوشش بابک نیک طلب. تهران: انشتارات سورة مهر.
هنرجو، حمید.(1394). «خادم پیر حرم». در کتاب مهمان خراسان. گردآورنده: سعید بیابانکی. مشهد: به‌نشر.
 
 منابع اینترنتی
خرازی، مینو. (1395). «فرشته‌ای از آسمان». در سایت کودک تبیان. به نشانی: koodak@tebyan.com  ttp://. تاریخ مشاهده: 20/2/1401.
طهماسبی دهکردی، مهری. (1398). «شعر محرم». در سایت ترانههای کودکان: ادبیات کودکان شامل داستان‌ها، اشعار، نمایشنامه‌ها و ... آثار مهری طهماسبی دهکردی به نشانی  ttp://tkoodakan.blogfa.com/. تاریخ مشاهده: 20/2/1401.
منابع لاتین
 Johnson, Mark. (1987) The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination and Reason. Chicago: Chicago University Press.
Mandler, Jean. (2004) The Foundations of Mind: Origins of Conceptual Thought. Oxford: Oxford University Press