پدیدارشناسی کنش زیارت امام رضا (ع)؛ مطالعه موردی در زمستان 1398

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران ، ایران

2 دانشجوی دکترای دانش اجتماعی مسلمین ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشجوی دکترای دانش اجتماعی مسلمین، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
با رونق‌گرفتن جامعه‌شناسی دین، زیارت نیز به‌عنوان کنشی دینی اجتماعی مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی قرار گرفته است. در رویکرد پدیدارشناسانه به‌صورت خلاقانه، کنشگران اصل عمل اجتماعی را تجربه می‌کنند و این تجربه زیسته به‌صورت میان ذهنی در آگاهی دیگران نیز پدیدار می‌شود. این پژوهش با هدف پی بردن به آگاهی و فهم تجربة زیستة زائران و نحوة ساخت پدیدار زیارت و درک معنای تجربة زیارت از طریق توجه به اشتراک میان‌ذهنی زائران حرم امام رضا  بر اساس رویکردی پدیدارشناسانه انجام گرفته است. اصلی‌ترین تکنیک مورد استفادة این پژوهش نیز مصاحبه است و موقعیتی فراهم آمده تا زائر دیدگاه خود را دربارة دنیای تجربه شده با استفاده از زبان و لغات خاص خود تشریح کند. مصاحبه‌ها بر اساس الگوی مفهومی دینداری شجاعی‌زند با 5 نمونه مرد با تیپ‌های شخصیتی متفاوت انجام گرفته و نتایج ذیل حاصل شد: زیارت دارای ابعاد معرفتی، عاطفی و عملی است. زائران در بعد معرفتی در پی کسب معرفت نسبت به امام و شناخت این حقیقت هستند که امام واسطه‌ای است برای رسیدن به معبود خویش؛ بنابراین به جلب مهربانی امام نسبت به خود توجه دارند. در بعد عاطفی زیارت احساسی از آرامش و خشوع را از طریق انجام فردی و جمعی عبادات در حرم امام رضا (ع) و رعایت هرچه بیشتر اخلاقیات از سوی زائران را در پی دارد. در بعد عملی زائران با انجام آدابی معین و اهتمام در عمل به تکالیف فردی و جمعی، میزان پایبندی و متشرع بودن خود را به نمایش می‌گذارند.

کلیدواژه‌ها


 
آرون، ریمون. (1384). مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعهشناسی. ترجمه باقر پرهام. تهران: علمی فرهنگی.
اسپیلبرگ، هربرت؛ شومان، کارل. (1393). جنبش پدیدارشناسی. ترجمه مسعود علیا. تهران: مینوی خرد.
بهروان حسین. (1380). «جامعه‌شناسی زیارت با تأکید بر نیازهای زائران در حرم امام رضا ». مشکوه. شماره 72 و 73 (پاییز و زمستان 1380). صص: 87 – 102.
بلیکی، نورمن. (1395). طراحی پژوهشهای اجتماعی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نی.
بوذری‌نژاد، یحیی. (1399). روششناسی دانش اجتماعی مسملین (رویکردهای هرمنوتیکی به قرآن در میان مسلمین). تهران: دانشگاه تهران.
پورامینی، محمدباقر. (1397). منزلت زیارت؛ آداب زیارت امام رضا . مشهد: آستان قدس رضوی.
تقی‌زاده داوری، محمود. (1380)  «نگاهی به جامعه‌شناسی زیارت». معرفت. شماره 45. صص: 59 ـ 61.
توسلی، غلامعباس (1386). نظریه های جامعه شناسی. تهران: سمت.
تنهایی، ابوالحسن (1374). درآمدی بر مکاتب و نظریه های جامعه شناسی. گناباد: مرندیز.
حریری، نجلا. (1385). اصول و روشهای پژوهش کیفی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.
حیدری، مجتبی. (1396). «تأثیر زیارت بر تربیت اخلاقی». میقات حج. دوره 25. شماره 99. صص: 33 ـ 43.
خانی، علیرضا. (1395). «ﻧﮕﺎﻫﻲ اﻧﺘﻘﺎدی ﺑﻪ آرای ﮔﺌﻮرگ زﻳﻤﻞ درﺑﺎره دﻳﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻴﺎن دﻳﻦ و دینداری در جامعه». مطالعات توسعه اجتماعی ایران. دوره 8. شماره 2. صص: 35 ـ 48.
دورکیم، امیل. (1383). صور بنیادین حیات دینی: توتم پرستی در استرالیا. ترجمه باقر پرهام. تهران: مرکز.
رضوی زاده، ندا. (1396). «ادراک و تجربة زیستة زائران پیادة ایرانی در عراق (مورد مطالعه :پیاده روی اربعین ،آذر1393-عراق)». مطالعات و  تحقیقات اجتماعی در ایران. دوره 6. شماره 4. صص: 595 ـ 631.
رفیع پور، فرامرز. (1384). تکنیکهای خاص تحقیق در رشته علوم اجتماعی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
ریتزر، جورج. (1384). نظریه جامعهشناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: نشر علمی.
زردموی اوردکلو، شاپور. (1394). «پدیدار شناسی تجربی زیارت». اولین کنفرانس بین المللی گردشگری و معنویت. تهران.
زمانی، حسین. (1392). بازشناسی مفهوم زیارت. تهران: آوند رشد.
سیدمن، استیون. (1386). کشاکش آرا در جامعهشناسی. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نی.
شربتیان، محمدحسین. (1392). «تأملی بر مبانی اجتماعی و فرهنگی زیارت». مجموعه مقالات هماندیشی زیارت. قم: مشعر.
شجاعی‌زند علیرضا. (1384). «مدلی برای سنجش دینداری در ایران». جامعهشناسی ایران. دوره 6. شماره 1. صص: 34 ـ 66.
طالبی، ابوتراب؛ براق علی‌پور، الهه. (1394). «گونه‌شناسی زیارت و دینداری زائران؛ معناکاوی کنش زیارت زائران امام رضا ». علوم اجتماعی. دوره 22. شماره 69. صص: 75 ـ 106.
فخرزارع، سیدحسین. (1391). «ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ با تاکید بر اندیشه آلفرد شوتس با مبانی اسلام». قبسات. سال هفدهم. شماره 64. صص: 149 – 174.
فرهادی محلی، مجتبی؛ یعقوبی، علی؛ اسماعیلی، سارا. (1395). «پدیدار شناسی زیارت: (مورد مطالعه زائران شهر مشهد)». سومین کنفرانس بین المللی روانشناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی. تهران.
فلیک، اووه. (1387). درآمدی بر تحقیق کیفی. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نی.
قائمی نیک، محمدرضا؛ زروانی، مجتبی. (1392) «تمایز میان ذات و واقعیت دین رفع: یک ابهام در روش پدیدارشناسی دین». الهیات تطبیقی. دوره 4. شماره 10. صص: 51 ـ 70.
کرسول، جان. (1391). پویش کیفی و طرح پژوهش: انتخاب از میان پنج رویکرد. ترجمه حسن دانایی‌فرد و حسین کاظمی. تهران: صفار.
کوزر، لوئیس آلفرد. (1385). زندگی و اندیشه بزرگان جامعهشناسی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: علمی.
کیوی، ریمون؛ کامپهوند، لوک وان. (1378). روش تحقیق در علوم اجتماعی. ترجمه عبدالحسین نیک گهر. تهران: توتیا.
لسانی، مهدی؛ محمدزاده، محمد حسین؛ زردموی‌اوردکلو، شاپور. (1396). مجموعه مقالات زائر و زیارت: زائرشناسی. جلد اول. مشهد: به نشر.
ﻣﺤﻤﺪﯼ، ﺟﻤﺎﻝ؛ ﺻﺎﻟﺤﯽ، ﺻﺎﺩﻕ؛ نیکو فال، زینب. (1396). «پدیدارشناسی تجربی اماکن مذهبی (مورد مطالعه: امان مذهبی شهرستان هرسین)». برنامهریزی و توسعه گردشگری. دوره 6. شماره 20.  صص: 34 ـ 55.
مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
معاون، زهرا؛ موحد، مجید؛ طبیعی، منصور. (1396). «درک گردشگران مذهبی زن از کنش زیارت در بقاع متبرکه شهر شیراز (مطالعه‌ای مردم‌نگارانه)». برنامهریزی و توسعه گردشگری. دوره 6. شماره 22. صص: 97 ـ 117.
محمدپور، احمد. (1390). ضد روش، منطق و طرح در روششناسی کیفی. ج 1. تهران: جامعه‌شناسان.
ناصری، میلاد؛ کاوه، فرزانه؛ ربانی خوراسگانی، علی. (1395). «مطالعه چگونگی نگرش دانشجویان به دین (مدلی بر اساس نظریه زمینهای GT) مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان». جامعهشناسی کاربردی. سال 27. شماره 4 (پیاپی 64). صص: 79 ـ 98.
یوسفی، علی؛ صدیق اورعی، غلامرضا؛ کهنسال، علیرضا؛ مکری زاده، فهیمه. (1391). «پدیدارشناسی تجربی زیارت امام رضا ». مطالعات اجتماعی ایران. دوره 6. شماره 3 و 4. صص: 180 ـ 198.
یوسفی، علی؛ تابعی، ملیحه. (1391). «پدیدارشناسی تجربی راهی برای فهم تجربه‌های دینی». جامعهشناسی تاریخی. دوره 4. شماره 1. صص: 71 ـ 93.
همیلتون، ملکم. (1387). جامعهشناسی دین. ترجمۀ محسن ثلاثی. تهران: ثالث.
منابع اینترنتی
فروزان، مهدی. (1397). «آخرین آمار ورودی مسافر به مشهد». خبرگزاری ایسنا. isna.ir/xd2VJn. تاریخ مشاهده: 4 اسفند 1398.
منابع انگلیسی
Andriotis, K. (2009). “Sacred Site Experience (A phenomenological Study)”, annals of Tourism Research, 2: 64-84.
Aspers, Patrick, (2004),” Empirical Phenomenology An Approach for Qualitative Research”,  Social Research Methods Qualitative Series, 9,pp.1-15.
Emanuel Gros, Alexis (2017) “The Typicality and Habituality of Everyday Cognitive Experience in Alfred Schutz’s Phenomenology of the Lifeworld”, Meta: Research in Hermeneutics, Phenomenology, and Practical Philosophy, VOL. IX, NO. 1, pp: 63-85.
Groenewald, Thomas (2004) “A Phenomenological Research Design Illustrated”, International Journal of Qualitative Methods, 3 (1): 1-26.
Fukuyama, Yoshio (1961). “The magior Dimentions of Church Membership”, Review of Religious Research 2: 154 – 161.
Morton, King; Hunt, Richard A (1972) “Measuring the religious variable: Replication”, Journal for the Scientific Study of Religion. 11: 240 – 251.
Stark Rodney & Charles Glock (1970) American Piety: The Nature of Religious Commitment, California: University of California Press.
Patton, Michael Quiin, (2002), Qualitative research & Evaluation, California: Sage publication.
Umme Salma, Mujtaba  Husein (2017) A phenomenological study of Arbaeen foot pilgrimage in Iraq، Tourism Management Perspectives, 26 (2018) 9–19.