بررسی سندی حدیث رضوی شرح صدر و واکاوی در دلالت آن برای اثبات قاعدۀ تسامح در ادلۀ سنن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مدرس درس خارج حوزه علمیه مشهد، مشهد، ایران

3 دانشجوی دکترای فقه جزا، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

چکیده
یکی از عرصه‌های هدایتگری حضرت امام رضا (ع)، تبیین و تفسیر آیات الهی است. در میان میراث گران‌بهای حدیثی برجا مانده از آن پیشوای معصوم، روایتی در تفسیر آیۀ 125 سورۀ انعام وجود دارد.‌ محدثان شیعی این خبر را در زمرۀ اخباری با‌ عنوان «اخبار من بَلَغ» جای داده‌اند و دانشورانی دیگر به این حدیث، در عرصه‌های اصولی استناد جسته‌اند. این پژوهش به روش تحلیلی توصیفی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای در پی ارتباط سنجی این حدیث با قاعده‌ای است که با عنوان تسامح در ادلۀ سنن شهره است. به این منظور، ابتدا میزان اعتبار سند حدیث کاویده شده است. در گام پسین، میزان دلالت این حدیث بر رویکرد اصولی به قاعدۀ تسامح در احکام غیرالزامی، تبیین و نقد شده است. پس آن‌گاه، برداشت دانشورانی دیگر از این روایت، در رویکردی کلامی بررسی شده است. رویکرد برگزیده نوشتار آن است که حدیث پیش‌گفته در مقام بیان هدایت ویژه الهی بر بندگانی است که پذیرای هدایت تکوینی و تشریعی بوده‌اند. در این حالت، هدایت الهی سبب توفیق ایشان در فهم و پذیرش آموزه‌های دین می‌شود و افق فکری و سپهر عملی ایشان را می‌گستراند. به دیگر سخن، برداشت کلامی برخی از این حدیث، تنها یکی از مصادیق ایجاد دل‌آرامی و سکون نفس در هنگامۀ تردید به مطابقت خبر معتبر با واقع خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


قرآن حکیم. ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی.
آلوسى، محمود بن عبدالله. (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابطحی، محمد علی. (1417ق). تهذیب المقال فی رجال النجاشی. چاپ دوم. قم: نگارش.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1410ق). من لا یحضره الفقیه. چاپ پنجم.‌ تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ــــــــــــــــــــــ . (1378ق). عیون أخبار الرضا. تهران: بی‌نا.
ــــــــــــــــــــــ . (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ابن درید، محمد بن حسن. (1988 م). جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
ابن‌زهره، حمزه بن علی. (1417ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسة الإمام الصادق .
ابن طاووس، على بن موسى. (1409 ق). إقبال الأعمال. چاپ دوم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ابن ‏عاشور، محمدطاهر. (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابن فارس، احمد بن فارس. (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‏ کثیر، اسماعیل بن عمر.(1419ق). تفسیر القرآن العظیم‌. بیروت: دار الکتب العلمیة.
اردبیلی، محمد بن علی. (1433ق). جامع الروة و رافع الاشتباهات. قم: بوستان کتاب.
ازهرى، محمد بن احمد.(1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
اکبری، رضا. (1392). «نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی مردم توسط امام رضا (ع)». فرهنگ رضوی. سال اول. شماره4. صص: 7-24.
انصاری، مرتضی. (1414ق). رسائل فقهیه. قم: المؤتمر العالمی‌ بمناسبه الذکری المئویه الثانیه لمیلاد الشیخ الانصاری.
ایروانی، جواد. (1399). شبههپژوهی قرآنی، دفتر اول: شبهات اعتقادی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی‌رضوی.
بجنوردی، حسن. (1419ق). القواعد الفقهیه. قم: الهادی.
بحرانی، یوسف بن احمد. (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ـــــــــــــــــــــــ . (1423ق). الدرر النجفیة من الملتقطات الیوسفیة. بیروت: دار المصطفی    لاحیاء التراث.
برقی، احمد بن محمد (1371). المحاسن. قم: دار الکتب الاسلامیه.
بشوی، محمد یعقوب. (1385). «بررسی دیدگاه فریقین دربارة آیة شرح صدر». طلوع. شماره 20. صص: 57-80.
بغدادى، عبدالقاهر. (2003م). أصول الإیمان. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل. (1424ق). مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی.
بیضاوى، عبدالله بن عمر. (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جعفرى، یعقوب. (1376). تفسیر کوثر.‌ قم: موسسه انتشارات هجرت.
حر عاملى، محمد بن حسن. (1418ق). الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل). قم: مؤسسه معارف اسلامی ‌امام رضا (ع) .
ــــــــــــــ . (1409ق). وسائل الشیعة. قم: آل البیت (ع) .
حسینی مراغی، عبد الفتاح بن علی. (1417ق). العناوین الفقهیة. قم:‌ مؤسسة النشر الإسلامی.
خاتون آبادی، محمد بن علی. (1393). متن کامل اربعین شیخ بهایی. تهران: فراهانی.
خویی، سید ابوالقاسم. (1420ق). معجم ‏رجال‏الحدیث و تفصیل طبقات الرواه. قم: مکتبه محقق طباطبایی.
ـــــــــــــــــــ . (1422ق). مصباح الأصول. قم: موسسة إحیاء آثار السید الخوئی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
روحانی، سید محمد. ( 1413ق). منتقی الاصول. قم: امیر.
زبیدى، محمد بن محمد. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
زرکشی، محمد بن بهادر. (1419ق). النکت على مقدمة ابن الصلاح. ریاض: اضواء السلف.
زمخشرى، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی.
سبحانی، جعفر. (1415ق). الرسائل الأربع: قواعد أصولیة و فقهیة (التسامح فی أدلة السنن). قم: مؤسسه امام صادق (ع) .
ــــــــــــــ . (1418ق). موسوعه طبقات الفقهاء. قم: مؤسسه امام صادق (ع) .
ــــــــــــــ . (1412ق). الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل. سوم. قم. المرکز العالمی‌للدراسات الاسلامی.
شیخ بهایی، محمد بن حسین. (1415ق). مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیله. قم: موسسه النشر الاسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1390 ق). الحبل المتین فی أحکام الدین. قم: کتابفروشى بصیرتى.
شیرازی، سید صادق. (1432ق). بیان الاصول. چاپ دوم. قم: دار الانصار.
صادقی تهرانی، محمد. (1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. تهران: فرهنگ اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1373). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ سوم. تهران: ناصر خسرو.
طبرى، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن.‌ بیروت: دار المعرفه.
طوسی، محمد بن حسن. (بی تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــ .  (1411ق). الغیبة (للطوسی). قم: دار المعارف الاسلامیه.
ـــــــــــــــــــــ . (1420ق). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول (للطوسی). قم: مکتبه المحقق الطباطبایی.
ـــــــــــــــــــــ . (1407ق). تهذیب الأحکام. چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الإسلامیة‌.
علامه حلى، حسن بن. (1411ق). رجال العلامة الحلی. چاپ دوم. نجف اشرف: دار الذخائر.
فاضل لنکرانی، محمدجواد. (1396). قاعدة التسامح فی أدلة السنن. قم: مرکز فقهی ائمه اطهارD.
فخر رازى، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب).‌ بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدى، خلیل بن احمد. ( 1409ق). کتاب العین.‌ دوم. قم: هجرت.
فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى. (1415ق). تفسیر الصافی. چاپ دوم. تهران: مکتبه الصدر.
قاضى عبد الجبار، عبد الجبار بن احمد. (بی‌تا). تنزیه القرآن عن المطاعن. بیروت: دار النهضه الحدیثه.
قرطبى، محمد بن احمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
کریمیان، محمود. (1397). «اعتبار سنجی و مفهوم شناسی احادیث من بلغ». حدیث حوزه. بهار و تابستان: صص 7-21.
کلانتری، علی اکبر. (1389). «تسامح در ادله سنن، قاعده‌ای‌ ناکار آمد». علوم اسلامی. شماره 17؛ زمستان: صص 2-22.
ـــــــــــــــــ . (1397). «چگونگی مواجهه فقها با اخبار من بلغ و برداشتی نو از این اخبار». فقه و اصول. شماره 113. تابستان: صص 99-114.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1429ق). کافی. قم: دار الحدیث.
مازندرانی، محمدصالح بن احمد. (1342). شرح الکافی. تهران: المکتبة الاسلامیة للنشر و التوزیع.
مامقانی، عبدالله. (1411ق). مقباس الهدایه. قم: آل البیتD.
مجلسى، محمد باقر. (1403ق). بحار الأنوار. چاپ دوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــ . (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. چاپ دوم. تهران: اسلامیه.
مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی. (1406ق). روضه المتقین. چاپ دوم. قم: کوشانپور.
محقق اصفهانی، محمد حسین. (1418ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. قم: مؤسّسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
محمدی ری‌شهری، محمد.  (1368). «علائم شرح صدر». بامداد اسلام. شماره 96. صص: 7-24.
مدرس تبریزی، میرزا محمد علی. (1395). ریحانه الادب. قم: مؤسسه امام صادق (ع) .
مراغى، احمد مصطفى. (بی‌تا). تفسیر المراغى. بیروت: دار الفکر.
مصطفوى، حسن. (1430ق). التحقیق فى کلمات القرآن الکریم. چاپ سوم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
مظاهری، حسین. (1397). عوائد القواعد الفقهیّة. اصفهان: مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء (علیها السلام).
معرفت، محمدهادى. (1410ق). التمهید فی علوم القرآن. قم: مرکز مدیریت.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). تصحیح الاعتقادات الامامیه. قم: المؤتمر العالمی‌للشیخ المفید.
مکارم شیرازى، ناصر و همکاران. (1371). تفسیر نمونه. چاپ دهم. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مکارم شیرازى، ناصر. (1428ق). انوار الأصول. چاپ دوم. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع) .
میرداماد، محمد باقر بن محمد. (1380). الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة. قم: دارالحدیث.
نائینی، محمد حسین. (1376). فوائد الاصول. تقریرات محمد علی کاظمی خراسانی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نراقی،‌ احمد بن محمد مهدی. (1415ق). مستند الشیعه فی احکام الشریعه. قم: آل البیت (ع).
ــــــــــــــــــــــــــ . ( 1375). عوائد الایام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.