بررسی سندی- متنی روایت «الایمان معرفة بالقلب ...» و نا استواری رویکرد ابن حبّان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشیار قرآن و حدیث دانشگاه نیشابور

چکیده

پاره ­ای از احادیث امام رضا(ع) به­ رغم فرازمندی، محل اختلاف محدّثان­ اهل سنت واقع شده­ است. از زمرة این احادیث، حدیث «الإیمان معرفة بالقلب و إقرار باللسان وعمل بالأرکان» است که توسط إبن ابی ­داوود سجستانی نقل و مورد قبول قرار گرفته، اما ابن حبّان بُستی، آن را بی­ پایه شمرده است. ارزیابی رجالی سند حدیث مذکور و دستیابی به پیام آن، موضوع مقاله حاضر است. رهاوردِ محققان این جُستار حاکی است گرچه این حدیث، فاقد وثوق سندی است، اما از وثاقت صدوری و محتوایی برخوردار است؛ زیرا متن آن به­ سبب برخورداری از انواع متابعات و شواهد در اوج صحّت و بلکه در سطح متواتر معنوی قرار دارد. این حدیث مبیِّن ارکان سه­ گانه ایمانی است که حیات طیبه را تضمین و باور مرجئه که عمل به فرایض را خارج از حقیقت ایمان تلقی کرده ­اند، دستخوش چالش می­ سازد.

کلیدواژه‌ها


ـ قرآن کریم.

ـ نهج‌البلاغه. (1387ق). تحقیق صبحی الصالح. بی‌جا. بی‌نا.

ـ ابن ابی الحدید، عزالدین ابوحامد. (1378ق). شرح نهجالبلاغه. تصحیح: محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة.

ـ ابن ابی شیبة، عبدالله بن محمد. (1409ق). المصنف. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

ـ ابن ابی یعلی، محمد.(بی‌تا). طبقات الحنابله. بیروت: دار المعرفه.

ـ ابن‌بابویه، محمد بن علی. (بی‌تا). التوحید. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

ـ  ـــــــــــــــــــــــــ. (1403ق). الخصال. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

ـ  ـــــــــــــــــــــــــ. (1404ق). عیون اخبار الرضاg. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

ـ  ـــــــــــــــــــــــــ. (1361). معانی الاخبار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

ـ ابن تیمیه، احمد. (1392ق). الایمان. بی‌جا: المکتب الاسلامی. الطبعة الثانیة.

ـ  ــــــــــــــــ. (1408ق). الفتاوی الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة.

ـ ابن حبان، محمد. (1414ق). صحیح ابن حبان. بیروت: مؤسسة الرسالة. الطبعة الثانیة.

ـ  ـــــــــــــــــ. (بی‌تا). المجروحین. محمود إبراهیم زاید. بی‌جا. بی‌نا.

ـ ابن حزم، محمد. (1320ق). الفصل فی الملل والأهواء والنحل. بیروت: دار صادر.

ـ ابن شاهین، عمر. (بی‌تا). ناسخ الحدیث و منسوخه. بی‌جا. بی‌نا.

ـ ابن عساکر، علی بن حسن. (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

ـ ابن کثیر، اسماعیل. (1412ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزیع.

ـ ابن ماجه، محمد بن یزید. (بی‌تا). السنن. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

ـ ابن ندیم، أبو الفرج محمد. (بی تا). الفهرست. بی‌جا. بی‌نا.

ـ امینی، عبدالحسین. (1397ق). الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب. بیروت: دار الکتاب العربی. الطبعة الرابعه.

ـ بیهقی، احمد بن الحسین.(1410ق). شعب الإیمان. بیروت: دار الکتب العلمیة.

ـ ثعلبی، احمد بن محمد بن ابراهیم.(1422ق). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن. تحقیق: الإمام أبی محمد بن عاشور. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

ـ جرجانی، عبدالله بن عدی. (1409ق). الکامل فی ضعفاء الرجال. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع. الطبعة الثالثة.

ـ حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. (بی‌تا). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دار المعرفة.

ـ حسنی مغربی، احمد بن محمد. (1428ق). فتح الملک العلی بصحة حدیث باب مدینة العلم علی. قم: دلیل ما.

ـ حسینی میلانی، سیدعلی. (1414ق). نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار. ناشر: مؤلف. بی‌جا.

ـ حلی، حسن بن یوسف. (1402ق).‏ رجال العلامة الحلی. قم: الشریف الرضی.

ـ خطیب بغدادی، احمد بن علی. (1417ق). تاریخ بغداد. مصطفی عبد القادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.

ـ ذهبی، ابو عبد الله شمس الدین. (1407ق). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. عمر عبد السلام تدمری. بیروت: دار الکتاب العربی.

ـ  ــــــــــــــــــــــ. (1413ق - 1993م). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة. الطبعة التاسعة.

ـ  ــــــــــــــــــــــ. (1382ق). میزان الاعتدال فی نقد الرجال. تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر.

ـ راوندی، قطب الدین. (1406ق). منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة. قم: منشورات مکتبة آیة الله المرعشی العامة.

ـ روحی برندق، کاووس؛ حاجی خانی، علی؛ بیدسرخی، علی. (1396). «چیستی و مختصات روح الایمان در قرآن و حدیث با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی». مجله رهیافتهایی در علوم قرآن و حدیث. (بهار و تابستان 1396). سال چهل و نهم. ش1. (پیاپی 98). صص:101-122.

ـ زرندی شافعی، محمد بن یوسف. (بی‌تا). معارج الوصول الی معرفة آل الرسول. بی‌جا. بی‌نا.

ـ سبکی، عبد الوهاب بن علی. (بی‌تا). طبقات الشافعیه الکبری. تحقیق: محمود محمد الطناحی و عبد الفتاح محمد الحلو. بیروت: دار احیاء الکتب العربیه.

ـ سقاف، حسن بن علی. (1416ق). صحیح شرح العقیدة الطحاویة. عمان: دارالامام النووی.

ـ شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1385). «سخنان نویافته دیگر از ابن کرام». مجله مطالعات عرفانی. بهارو تابستان 1385. ش3. صص:5-14.

ـ شوشتری، محمد تقی. (1418ق). بهج الصباغة فی شرح نهجالبلاغه. تهران: امیر کبیر.

ـ  ـــــــــــــــــــــ. (1410ق). قاموس الرجال. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

ـ شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1409ق). حقائق الایمان. تحقیق سید مهدی رجائی. قم: مکتبة آیة الله العظمی النجفی المرعشی.

ـ طباطبایی، محمدحسین. (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

ـ طبرسی، حسن بن فضل. (1415ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

ـ طوسی، محمد بن حسن. (1404ق). اختیار معرفة الرجال. قم: مؤسسة آل‌البیت b لإحیاء التراث.

ـ  ــــــــــــــــــــــــ. (1409ق). التبیان فی تفسیر القرآن. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.

ـ  ــــــــــــــــــــــــ. (1415ق). الرجال. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

ـ  ــــــــــــــــــــــــ. (1414ق). الأمالی. قم: دار الثقافة للطباعة والنشر والتوزیع.

ـ عدنی، محمد بن یحیی. (1407ق). کتاب الایمان. تحقیق حمد بن حمدی. کویت: دارالسلفیة.

ـ عسقلانی، ابن حجر. (1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

ـ  ــــــــــــــــــــ. (بی‌تا). فتح الباری. بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر.

ـ فخر رازی، محمد بن عمر. (بی‌تا). التفسیر الکبیر. بی‌جا. بی‌نا.

ـ قربانی، مجتبی ؛ دیوانی، امیر. (1394). «دیدگاه شهید ثانی در باب چیستی ایمان(بر اساس کتاب حقائق الایمان)». مجله فلسفه دین.  سال دوازدهم. ش 2. صص: 291-316.

ـ  ـــــــــــــــــــــــــــ. (1394). «فزونی و کاستی ایمان بر اساس کتاب حقائق الایمان». مجله معارف عقلی.  سال دهم. ش30.صص:145-164.

ـ قرطبی، محمد بن احمد. (1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو.

ـ کلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی. طهران: دار الکتب الإسلامیة. الطبعة الخامسة.

ـ مازندرانی، محمد صالح. (1421ق). شرح اصول الکافی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی للطباعة والنشر والتوزیع.

ـ مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء. الطبعة الثانیة.

ـ مزی، یوسف. (1413ق). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال. بیروت: مؤسسة الرسالة. الطبعة الرابعة.

ـ نجاشی، احمد بن علی. (1416ق). فهرست اسماء مصنفی الشیعة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. الطبعة الخامسة.

ـ نمازى شاهرودى، على‏. (1414ق). مستدرکات علم رجال الحدیث. تهران: فرزند مؤلف.

ـ وحیدی مهرجردی، شهاب الدین. (1394). مرجئه:پیدایش و اندیشهها. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها. چاپ دوم.

ـ یافعی، عبد الله بن اسعد. (1417ق). مرآة الجنان و عبرة الیقظان. بیروت: دار الکتب العلمیه.