تحلیل نشانه ـ معناشناسانه نظام گفتمان امام رضا (علیه السلام) (پژوهش موردی: دعای طلب باران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد یار زبان و ادبیات عربی دانشگاه سمنان

2 دانشجوی کارشناسی ارشد مترجمی زبان عربی دانشگاه سمنان

چکیده

نشانه ـ معناشناسی از جمله ابزارهای ارزیابی چگونگی تولید و دریافت معنا در تحلیل گفتمان است. این دانش نوین با پشت‎سرنهادن نشانه‎شناسی کلاسیک، مجال را برای بروز نشانه‌ها با مدلول‌های نو در مسیری استعلایی فراهم می‌آورد. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی توصیفی و به‎منظور بررسی نشانه معناشناسانه گفتمان امام رضا(ع)، «دعای طلب باران» برای بررسی انتخاب شده است. این دعا به‎دلیل داشتن ماهیت گفتمان روایی، حاوی شَوِش‌ها و کُنِش‌های متعدد و ارزش‎محور است و از این لحاظ برای بررسی نشانه ـ معناشناسانه نظام‌های حاکم در آن شایستۀ توجه است. امام رضا (ع) به‎عنوان وارث و پرچمدار امامت، مانند سایر ائمه (ع) وظیفۀ انتقال و ترویج مفهوم امامت را بر دوش می‌کشد. ایشان برای تحقق این مهم از روش‌های متعددی به‎طور واضح و پنهان بهره می‌گیرند اما در مواجهه با مأمون مانند برخی ائمه (ع)، شیوۀ تقیّه را برمی‎گزینند و القای غیرمستقیم آموزه‌های مورد نظر خود یعنی هژمونی امامت از طریق «دعای باران» را انتخاب می‎کنند. این پژوهش چگونگی رقم خوردن هژمونی مطلوب امام رضا (ع) یعنی ابلاغ و ترویج امامت فراخور زمان را نشان می‌دهد. برای شناساندن این هژمونی نیازمند ابزاری هستیم که با کنکاش انواع گفتمان، ما را با پاسخی مناسب مواجه کند. نشانه ـ معناشناسی به‎عنوان ابزاری دقیق می‎تواند ما را در تحقق این مهم یاری کند. در این جستار، انواع نظام‌های گفتمانی از قبیل نظام کنشی، نظام عاطفی و  نظام تنشی و شگردهای پردازش مفهوم، انتقال پیام و ارتباط با مخاطب در متن «دعای باران» ارزیابی و نشان داده شده است که امام رضا (ع) از نظام‌های گفتمان چگونه بهره می‌گیرد و به تبیین حقانیت ولایت خود و خاندان مطهرشان می‌پردازد و گفتمان ولایت را هژمونیک می‌نماید. 

کلیدواژه‌ها


ـ آلگونه جونقانی، مسعود. (1396). «پژوهشی در باب زمینه‎های نظری انفصال و اتصال گفتمانی». دو فصلنامه روایت شناسی. صص :25-1.

ـ آیتی، اکرم. (1392). «مانلی نشانۀ سیال نشانه ـ معناشناختی شعر مانلی نیما یوشیج». مجلۀ شعرپژوهی بوستان ادب. صص:16-1.

ـ  ــــــــــ . (1394). «تقابل من و دیگران در شعر منظومه شهریار و نیما». دو ماهنامۀ جستارهای زبان. صص:39-21.

ـ ابن بابویه، محمدبن علی‎بن حسین. (1378). عیون أخبار الرِّضا. قم: انتشارات شریف رضی، ج2.

ـ افراسیاب‎پور، علی‎اکبر. (1391). «فضیلت در ادبیات تعلیمی». پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی. سال چهارم. شمارۀ شانزدهم. صص:130-103.

ـ پارسا، سیداحمد و رحیمی، منصور. (1396). «بررسی نشانه ـ معناشناسی داستان لیلی و مجنون جامی بر پایِۀ تحلیل گفتمان».  فنون ادبی (علمی-پژوهشی). صص: 1- 18.

ـ توحیدلو، یگانه و شعیری، حمیدرضا. (1386). «تحلیل نشانه  ـ معناشناختی دروغ: لغزندگی». ویژه‎نامه قصه‎شناسی فصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه. صص: 110-96.

ـ داد، سیما. (1385). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.

ـ داودی‎مقدم، فریده. (1393). «تجزیه و تحلیل ادبی زبان داستان قرآنی موسی g و خضرg از منظر نظام‌های گفتمانی». فصلنامۀ علمی پژوهشی پژوهش های  ادبی-قرآنی. صص: 133-59.

ـ  ــــــــــــــــ . (1391). «تحلیل نشانه ـ معناشناختی شعر آرش کمانگیر و عقاب: تحول کارکرد تقابلی زبان به فرآیند تنشی». فصلنامۀجستارهای زبانی. شمارۀ اول. صص: 124- 105.

ـ رادمنش، شبنم السادات  و شعیری، حمیدرضا. (1392). «بررسی نشانه ـ معناشناختی رابطۀ عنوان و نقاشی: مطالعۀ موردی تداوم خاطره اثر سالوادر دالی و جیغ اثر ادوارد مونش». فصلنامۀ تخصصی نقد ادبی. صص: 30-7.

ـ زیرک، ساره. (1395). «نشانه ـ معناشناسی عاطفی گسست و انسداد گفتمانی در داستان حسنک وزیر».  نقد و نظریۀ ادبی. صص: 91-76.

ـ سلمانی، نیلوفر و حمیدیه، بهزاد. (1394). «هویّت و هژمونی در گفتمان فقر در قرآن با رویکردی به نظریۀ زبان‎شناسی نوین». کنفرانس بین المللی علوم انسانی روانشناسی و علوم اجتماعی.

ـ شعیری، حمیدرضا. (1394). تجزیه‌وتحلیل نشانه ـ معناشناختی گفتمان. چاپ چهارم. تهران: سمت.

ـ  ــــــــــــــــ . (1395). نشانه ـ معناشناسی ادبیات : نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی. تهران: مرکز نشر آثار علمی دانشگاه تربیت مدرس.

ـ  ــــــــــــــــ . (1388). «از نشانه‎شناسی ساختارگرا تا نشانه ـ معناشناسی گفتمانی». فصلنامۀ تخصصی نقد ادبی. صص: 33-51.

ـ شعیری، حمیدرضا و معموری، علی. (1386). «دانش زبان‎شناسی و کاربرد آن در مطالعات قرآنی». مجلۀ قرآن و علم. صص: 176-161.

ـ شعیری، حمیدرضا و مقدمی، محمدتقی. (1390). «نظریۀ تحلیل گفتمان لاکلا و موف و نقد آن». معرفت فرهنگی اجتماعی. صص: 124-91.

- گرامشی، آنتونیو و راثی، حبیب. (1388). «نظریه هژمونی». کتاب ماه علوم اجتماعی. دوره جدید.  ش 16. صص: 99-109.

- میرزایی، فرامرز و جمال امیدی، احمد. (1394).«تحلیل نشانه معناشناسی گفتمانی در داستان کوتاه «خلأ» اثر نجیب محفوظ». جستارهای زبانی. صص: 237-260.

ـ نایبی، سلما و شعیری، حمیدرضا. (1395). «تحلیل بازنمایی سکوت بر اساس کارکرد تنشی گفتمان در سینمای کیشلوفسکی». دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی دانشگاه هنر. صص:79-65.

- نصیحت، ناهید ؛ روشنفکر، کبری ؛ پروینی، خلیل و میرزایی، فرامرز.(1391). «نشانه معناشناسی ساختار روایی رمان «و ما تشاؤون»بر اساس نظریه گریماس». نقد ادب عربی. صص 39-63.

 ـ یلمه‎ها، احمدرضا. (1395). «بررسی خاستگاه ادبیات تعلیمی منظوم و سیر تطور آن در ایران». پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی. ش 29. صص:90-61.