پیوند معنوی پادشاهان صفوی با امام رضا (علیه‌السلام)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه جیرفت

چکیده

توسل و طلب امداد فرمانروایان، عالمان، صوفیان و سایر اقشار جامعه به امامان شیعه (علیهم‌السلام) و سایر بزرگان دین، سنتی تاریخی و متداول بود که در دورۀ سلطنت فرمانروایان صفوی که دارای تباری صوفیانه و مدعی انتساب به ائمه معصومین (علیهم‌السلام) بودند، به‎نحو برجسته‌تری جریان یافت زیرا مریدان و لشکریان قزلباش نیز با توجه به سنت صوفیانۀ مرشد کاملِ طریقت صفویه اعتقاد راسخی به کرامات بزرگان دین داشتند. به همین جهت، پژوهش حاضر درصدد یافتن پاسخ به این پرسش است: پادشاهان صفوی چه پیوند معنوی با امام رضا (علیه‌السلام) داشتند؟ برای پاسخگویی، با بررسی مقوله‎هایی مانند سنّت توسل شاهان صفوی به کرامات روحانی بزرگان دین از جمله امام هشتم شیعیان، به‌ویژه به هنگام رویارویی‌های نظامی، به این برآورد می‌رسیم که شرایط متنوعی چون موقعیت ویژۀ مزار امام رضا (علیه‌السلام) در مسیر راه‌های منتهی به کشورهای غالبا متخاصم ازبکان و گورکانیان هند و همچنین عدم دسترسی دائمی و مستقیم حکومت صفوی به مرقدهای ائمه شیعه (علیهم‌السلام) در عتبات موجب شده بود تا به‌فرمان پادشاه صفوی، نذورات و صدقات فراوانی برای اقدام‎های مذهبی و عمرانی متعدد در قالب سرکار فیض آثار انجام شود که کارویژه‎های مذهبی مختلفی برای فرمانروایان صفویه ازجمله برگزاری دعای ولی‌نعمت با حضور عالمان برجسته و شخصیت‌های سیاسی ـ نظامیِ تبعیدشده و همچنین مناقشات مذهبی با عالمان ازبک داشت. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق تاریخی و شیوۀ جمع‌آوری داده‌های کتابخانه‌ای از منابع دست‌اول تاریخی، پس از توصیف و طبقه‌بندی تحولات مرتبط با طلب کرامات روحانی و اقدام‎های مذهبی فرمانروایان صفوی در مرقد امام هشتم شیعیان، به تحلیل و تفسیر این ویژگی‌ها و تأثیرهای آن بر شرایط سیاسی ـ نظامی حکومت صفوی می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها


ـ احمدی، نزهت. (1384). «تشیع و وقف در عصر صفوی». مجله علمی ـ پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان. دوره دوم. ش40. صص: 62-41.

ـ امینى هروى، امیر صدرالدین ابراهیم. (1383). فتوحات شاهى. چاپ اول. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.

ـ ایزدی، حسین. (1391). «شاهان صفوی و زیارت». مجله علمی ـ پژوهشی شیعهشناسی. س10. ش39. صص: 152-131.

ـ بدلیسی، شرف‎خان. (1377). شرفنامه. چاپ اول. تهران: اساطیر.

ـ ترکمان، اسکندر بیگ. (1382). تاریخ عالم‏آراى عباسى. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.

ـ جنابدی، میرزا بیگ. (1378). روضهالصفویه. چاپ اول. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

ـ حسینی، خورشاه‎بن‎قباد. (1379). تاریخ ایلچى، نظام شاه. چاپ اول. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.

ـ خاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین الحسینى. (1352). وقایع السنین و الاعوام. چاپ اول. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.

ـ سیستانی، ملکشاه حسین بن ملک غیاث‌الدین محمد. (1383). احیاء الملوک، تاریخ سیستان تا عصر صفوى. چاپ دوم. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.

ـ طلایی، زهرا. (1397). «تشیع و وقف در عصر صفوی». مجله علمی- پژوهشی پژوهشهای تاریخی. دوره جدید. س10. ش 1. صص: 152-129.

ـ غفاری، قاضى احمدبن محمد. (1414ق). تاریخ نگارستان. چاپ اول. تهران: کتاب‌فروشی حافظ.

قزوینی، ابوالحسن. (1367). فواید الصفویه. چاپ اول. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.

قمى، قاضى احمدبن شرف‌الدین الحسین الحسینى. (1383). خلاصهالتواریخ. چاپ دوم. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

ـ گیلانی، ملاعبدالفتاح فومنى. (1349). تاریخ گیلان. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

ـ مستوفی، محمدمحسن. (1375). زبده التواریخ. چاپ اول. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

ـ مستوفى بافقى، محمدمفید. (1385). جامع مفیدى. چاپ اول. تهران: اساطیر.

ـ مؤلف ناشناخته. (1384). عالم‏آراى شاه اسماعیل. چاپ دوم. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.

ـ نصر، سیدحسین. (1393). آموزههای صوفیان. ترجمة حسین حیدری و محمدهادی امینی. چاپ اول. تهران: قصیده‌سرا.

ـ نصیرى، محمدابراهیم‎بن‎زین‌العابدین. (1373). دستور شهریاران. چاپ اول. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

ـ نطنزى، محمودبن هدایت‎الله افوشته‎اى. (1373). نقاوة الآثار فی ذکر الاخیار فی تاریخ الصفویه. چاپ دوم. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.

ـ نوایی، عبدالحسین (گردآورنده). (1353). شاه‌عباس، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخى همراه با یادداشت‌های تفصیلى. چاپ اول. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

ـ ــــــــــــــــــــــــــــــ . (1363). اسناد و مکاتبات سیاسى ایران، شاه‏سلطان‏حسین. چاپ اول. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.

ـ نوری، حسین‎بن محمدتقی. (1427ق). دارالسلام فی ما یتعلق بالرؤیا و المنام. چاپ اول. بیروت: دارالبلاغه.

ـ واله قزوینى، محمدیوسف. (1372). خلد برین. چاپ دوم. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

ـ ـــــــــــــــــــــــــ . (1382). ایران در زمان شاه‏صفى و شاه‏عباس دوم. چاپ دوم. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.

ـ وحید قزوینى، میرزا محمدطاهر. (1383). تاریخ جهان‏آراى عباسى. چاپ اول. تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى.