کاربست نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر « شبی در حرم قدس» رهی معیری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیارگروه ادبیات فارسی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی

چکیده

نشانه­شناسی به مطالعۀ نظام­مند عواملی می­پردازد که در فرایند رسیدن به دلالت­های موجود در یک متن، اثرگذارند. نظام­های نشانه‎ای از جمله زبان‎ها، رمزگان و نظام‎های علامتی در حیطۀ نشانه‎شناسی عمل می­کنند. راهبرد نشانه­ها از وجود تعامل اجزای یک متن با کلّیت به کشف شبکۀ ساختاری می­انجامد. به‎همین دلیل، ریفاتر برای نیل به دلالت‎ها، دوگونه خوانش را پیشنهاد می‎کند: خوانش خطّی یا دریافتی (Heuristic) و دیگری خوانش پس­کُنشانه (Retroactive). خواننده در خوانش نخست، برداشتی سطحی از مفهوم متن به‎دست می­آورد ولی در خوانش دوم پس از مشخص‎کردن عوامل غیردستوری (Ungrmmatically) می­تواند از طریق چارچوب­های انباشت و خوشه­های تداعی‎گر توصیفی، به لایه­های پنهان متن دست یازد. مسئله تحقیق نیز کشف ارتباط­های پنهان و دلالت‎های شاخص متن است. در شعر رهی معیّری، شاعر با مشکلی مواجه می­شود؛ برای حلّ آن تلاش می­کند و راه به‎جایی نمی­برد. دست تمنّا به‎سوی حضرت امام رضا (علیه‌السلام) برمی­دارد و درخواستش اجابت می­شود. شعری می‎سراید که مضمون آن برگرفته از درون شاعر است. در نتیجه، شبکۀ ساختاری متن به سه دلالت راه می‎یابد: تمنّای شاعر، اجابت آن و حلّ مشکل.

کلیدواژه‌ها


ـ  الن، گراهام. (1380). بینامتنیّت. ترجمه پیام یزدانخواه. ج 3. تهران: مرکز.
ـ  احمدی، بابک. (1382). ساختار و تأویل متن. تهران : مرکز.
ـ اسکولز، رابرت. (1382). «نظریة شعری، یاکوبس ولوبی استروس در برابر ریفاتر». ترجمه مراد فرهاد پور. ارغنون . ش4. صص: 36-55‌.
ـ ـــــــــــــــ . (1383). ساختارمندی ادبیات . تهران: آگاه .
ـ ایگلتون، تری. (1380). تئوری ادبی. تهران: مرکز.
ـ  برسلر، چالز. (1386). درآمدی بر نظریهها و روشهای نقد ادبی . تهران: نیلوفر.
ـ  برکت، بهزاد. (1389). «نشانه‎شناسی شعر: کاربست نظریه مایکل ریفاتر بر شعر ای مرز پرگهر فروغ فرخزاد». فصلنامه پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی .سال اول. ش4. صص:109-130. 
ـ پاینده، حسین. (1387). «نقد شعر آی آدم ها سروده نیما یوشیج از منظر نشانه‎شناسی». نامه فرهنگستان. سال چهارم. ش10. صص: 95-113.
ـ سلدن، رامن. (1384). راهنمای خواننده برای ادبیات تطبیقی. تهران: طرح نو.
ـ  شمیسا، سیروس. (1384).کلیات سبکشناسی . چاپ دوم. تهران: میترا .
ـ صفوی،کورش. (1391). نوشتههای پراکنده (دفتر دوم) نشانهشناسی و مطالعات ادبی. تهران: علمی.
ـ  فیاض‌منش، پرند؛ صفایی‌سنگری، علی. (1395). «خوانش شعر نوبت بر اساس رویکرد نشانه‎شناسی مایکل ریفاتر». فصلنامه پژوهش زبان و ادبیات فارسی. ش43. ص: 139-159.
ـ کالر، جاناتان. (1390). در جستجوی نشانه‎ها (نشانه‌شناسی ادبی ـ واسازی). ترجمه لیلا صادقی و تینا امراللهی. چاپ دوم. تهران: علم.
ـ کشاورز، سمیه؛ قویمی، مهوش.(1396).«کاربست نظریه مایکل ریفاتر در خوانش بینامتنی «همه شان را بُکشیدِ» سلیم بَشی و منطق الطیر عطار». فصلنامه پژوهش های ادبیات تطبیقی . دوره 5. ش4.صص:25-47.
ـ گرین، کیت ؛ لبیهان، جیل. (1383). درسنامه نظریه و نقد ادبی. گروه مترجمان. تهران: انتشارات روزنگار.
ـ معیّری، رهی. (1354). سایه عمر. چاپ پنجم. تهران: نشر امیرکبیر. 
ـ مکاریک، ایزناریما. (1388). دانشنامه نظریه های ادبی معاصر. ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی. چاپ سوم . تهران: انتشارات آگاه.
ـ نبی‌لو، علیرضا. (1390). «کاربرد نشانه‎شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر ققنوس نیما». مجله پژوهشهای زبانشناختی در زبانهای خارجی. دوره اول. ش2. صص: 81-94.
- Riffater Michael (1978) “ Semantic Over Determination in poetry”, ptl 2,pp: 1-19
- Saussure, Ferdinand (1967), Course in general linguistics, London, Fontana.