واکاوی دلایل استناد علی بن موسی الرضا (علیه السّلام) به حدیث سلسله الذهب

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه تاریخ دانشگاه الزهرا(س)

2 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه الزهرا(س)

چکیده

حدیث قدسی سلسله الذهب، حاوی گفتمان های توحید و امامت است که توأمان، گفتمان تفکر شیعی را تشکیل می دهند و با رویکردی سیاسی-اجتماعی همه ذیل گفتمان مقاومت، جای می گیرند. این حدیث، در سال 200 ه.ق توسط امام هشتم شیعیان اثنی عشری، امام علی بن موسی الرضا (علیه السّلام)؛ زمانی که از سوی مأمون خلیفه عباسی به مرو فراخوانده شده بود، در مسیر رفتن از مدینه به مرو، در نیشابور، در جمع عده ای از علما و اصحاب حدیث بیان شد.
پژوهش حاضر، سعی دارد با بررسی حدیث مذکور با بهره گیری از الگوی روشی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف، به واکاوی و بررسی چرایی انتخاب، اهمیت و بازتاب های حدیث سلسله الذهب در آن مقطع مهم، حسّاس و تاریخی بپردازد.
بررسی صورت گرفته نشان داد که؛ امام رضا (علیه السّلام)، با نقل حدیث مذکور، به تأیید، تقویت و آشکارسازی گفتمان تفکر شیعی پرداخته و الگویی راهبردی برای شیعیان و همه مسلمین ارائه فرمود.

کلیدواژه‌ها


ـ  قرآن مجید.

ـ ابن‫اثیر، ابوالحسن علیبن‫ابیالکرم. (5831ق/5691م). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر ـ دار بیروت.

ـ ابن‫بابویه، محمدبن‫علی. (1378ق). عیون أخبارالرضا (ع)‏. تهران‏: جهان‏.

ـ ــــــــــــــــــ . (1379ق-1338). معانیالأخبار. تصحیح و تعلیق: علی‫اکبر غفاری. قم: مؤسسة‫النشرالإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.‏

ـ ــــــــــــــــــ . (1398ق). التوحید. قم‏: مؤسسة‫النشرالإسلامی.

ـ ــــــــــــــــــ . (1404ق/1984). عیون أخبارالرضا (ع). تحقیق: شیخ حسین اعلمی. بیروت: منشورات مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

ـ ــــــــــــــــــ . (1405ق). کمال الدین و تمام النعمة. تصحیح و تعلیق: علی‫اکبر غفاری. قم: مؤسسه‫النشر الاسلامی.

ـ ــــــــــــــــــ . (1417ق). الأمالی. قم: مرکز الطباعة والنشر فی مؤسسة‫البعثة.

ـ ابن‫جوزی، ابوالفرج. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک‏. بیروت‏: دارالکتب‫العلمیه.

ـ ابن‫حجر عسقلانى، احمدبن‫على. (1325ق). تهذیبالتهذیب‏. بیروت‏: دارصادر‏.

ـ ابن‫حجر هیتمی مکی، احمد. (1385ق-1965م).  الصواعق المحرقة فی الرد على أهل البدع والزندقه. تحقیق: عبدالوهاب عبداللطیف. چاپ دوم. قاهره: مکتبه‫القاهره.

 ـ ابن شهرآشوب مازندرانى،محمد بن علی. (1379ق). المناقب. قم: علامه‏.

ـ ابن‫صباغ مالکى‏، علی بن محمدبن أحمدالمالکی. (1422ق). الفصول المهمه فی معرفه الأئمة (ع)‏. قم‏: دارالحدیث‏.

ـ ابن‫عمرانى، محمدبن‫على‫بن‫محمد. (1421ق/2001م).الإنباءفىتاریخالخلفاء. تحقیق: قاسم السامرائى. قاهره: دارالآفاق العربیه.

ـ ابوالفرج اصفهانى، على‫بن‫الحسین. (بی‌‌تا). مقاتل الطالبین. تحقیق: سیداحمد صقر. بیروت: دارالمعرفه.

ـ احمدیان، مینا. (1383). «حدیث سلسله‫الذهب رهاوردی از مدینه». علوم قرآن و حدیث: گلستان قرآن. ش193. صص:15-18.

ـ اربلى، علی‫بن‫عیسی‏. (1421ق). کشف الغمه فی معرفه الأئمة. قم‏: رضى‏.

 ـ اشعری قمی، سعدبن‫عبدالله. (1361). المقالات و الفرق. تصحیح و تعلیق محمدجواد مشکور. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.

ـ بختیاری، زهرا. (1392). امام رضا (ع) و فرقههای شیعه. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی.

ـ بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر. (1367). الفرق بین الفرق در تاریخ مذاهب اسلام. مترجم: محمدجواد مشکور. چاپ چهارم. تهران: کتابفروشی اشراقی. 

ـ بیوکارا، م. علی. (1382). «دودستگی در شیعیان امام کاظم علیه‫السّلام و پیدایش فرقه واقفه». مترجم: وحید صفری. علوم حدیث. ش30. صص:164-195.

ـ پاکتچی، احمد. (1379). «اصحاب حدیث». دائره المعارف بزرگ اسلامی. محمدکاظم موسوی بجنوردی.  تهران: دائره المعارف بزرگ اسلامی. صص:113-126.                    

ـ پاکدامن، محمدحسن. (1392). «بازنمایی سلسله‫الذهب در نگارش‫ها و تحلیل‫ها». مجموعه مقالات همایش علمی ـ پژوهشی حدیث سلسله الذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی آستان قدس رضوی. صص:93-114.

ـ حاجی‌‌آبادی، نوروزعلی. (1392). «پژوهشی دربارة رجال حدیث سلسله‌‌الذهب». مجموعه مقالات همایش علمی ـ پژوهشی حدیث سلسله‌‌الذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی آستان قدس رضوی. صص:115-137.

ـ خطیب بغدادى، احمدبن‫على. (1417ق-1997م).‏ تاریخ بغداد أو مدینة السلام. دراسة و تحقیق: مصطفى عبدالقادر عطا. بیروت‏: دارالکتب‫العلمیه.

ـ خنجى اصفهانى‏، فضل‫الله‫بن روزبهان. (بی‫تا). وسیلة الخادم إلى المخدوم در شرح صلوات چهارده معصوم علیهم السلام. قم‏‏: انصاریان.

ـ خویى، ابوالقاسم.‏ (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. بى‫جا: بى‫نا. چاپ پنجم.

ـ رافعى قزوینى، عبدالکریم‫بن‫محمد. (1408ق). التدوین فى أخبار قزوین‏. تحقیق: عزیزالله‏ عطاردى قوچانى. بیروت‏: دارالکتب العلمیه.

ـ زارعی افین، محمد. (1392). «تحلیلی بر حدیث سلسله‫الذهب». مجموعه مقالات همایش علمی ـ پژوهشی حدیث سلسلهالذهب. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی. صص:138-155.

ـ سبط‫بن جوزى‏. (1418ق). تذکره الخواص. قم: منشورات الشریف‫ الرضى.

ـ سلطانی، علی‫اصغر. (1384). قدرت، گفتمان و زبان (سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران). تهران: نشر نی.

ـ سمهودى، على‫بن عبدالله‫الحسن‏. (1405ق). جواهر العقدین فی فضل الشرفین‏. بغداد: مطبعه‫العانى‏.

ـ شهرستانی، ابوالفتح محمدبن عبدالکریم. (1367). الملل و النحل. چاپ سوم. قم: منشورات الرضی.

ـ صفری فروشانی، نعمت‫الله و بختیاری، زهرا. (1391). «امام رضا (ع) و فرقه واقفیه». پژوهش‫های تاریخی. سال چهل و هشتم. دوره جدید: سال چهارم. ش دوم. صص:79-98.

ـ صفری فروشانی، نعمت‫الله. (1378). غالیان؛ کاوشی در جریانها و برآیندها تا پایان سده سوم. مشهد: آستان قدس رضوی.

ـ طبسی، محمّدمحسن. (1392). «سلسله الذهب به روایت اهل سنّت». مجموعه مقالات همایش علمی ـ پژوهشی حدیث سلسله الذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی آستان قدس رضوی. صص:30-92.

ـ طوسی، محمدبن‫حسن. (1404ق). اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی). تحقیق: میرداماد و محمدباقرحسینی، سیدمهدی رجائی. قم: مؤسسة آل‫البیت (ع).

 ـ ـــــــــــــــــــــ . (1411ق). الغیبة. تحقیق عبادالله طهرانی و علی احمد ناصح. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.

ـ ـــــــــــــــــــــ .‏ (1381 ق). رجال الشیخ الطوسی‏‏. نجف: انتشارات حیدریه.

ـ ـــــــــــــــــــــ . (1414ق). أمالی. تحقیق قسم الدراسات الإسلامیة - مؤسسة البعثة. قم: دارالثقافة للطباعة والنشر والتوزیع.

ـ فرکلاف، نورمن. (1379). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمه فاطمه شایسته‫پیران و دیگران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

ـ قندوزى، سلیمان‫بن ابراهیم. (1422ق). ینابیع المودة لذو القربى‏. قم: اسوه.

ـ کلانتری، عبدالحسین. (1391). گفتمان از سه منظر زبانشناختی، فلسفی و جامعهشناختی. تهران: جامعه‫شناسان.

ـ کلینی، محمدبن‫یعقوب. (1363).کافی. تصحیح و تعلیق: علی‫اکبر غفاری. طهران: دارالکتب الإسلامیه. چاپ پنجم.

ـ لیثی واسطی، ابی‫الحسن‫علی‫بن‫محمد. (1376). عیون الحکم و المواعظ. تحقیق: شیخ حسین حسنی بیرجندی. قم: دارالحدیث. 

ـ محسن‫زاده، صالح. (1363). توحید عملی، نابودی بت و طاغوت. تهران: کانون نشر فرهنگ قرآن.

ـ مرادی، اکرم و حجت‫فر، گلی. (1392). «تحلیل جمله (بشروط‫ها و أنا من شروط‫ها)». مجموعه مقالات همایش علمیـپژوهشی حدیث سلسلهالذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی آستان قدس رضوی. صص:180-199.

ـ معینی، محمدجواد؛ ترابی، احمد. (1376). امام علیبنموسیالرضا (ع) منادی توحید و امامت. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی آستان قدس رضوی.

ـ ناشی‫اکبر، عبدالله‫بن‫محمد. (1386). مسائل الامامة (فرقههای اسلامی و مسئلة امامت). مترجم: علی‌رضا ایمانی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.

ـ نوبختی، ابومحمد حسن‫بن‫موسی. (1355). فرقالشیعه. تصحیح و تعلیق: سیدمحمدصادق آل بحرالعلوم. نجف: المکتبه‫المرتضویه.

ـ واعظ‌‌زاده خراسانی، محمد. (1392). «بررسی متنی و سندی حدیث سلسله‌‌الذهب». مجموعه مقالات همایش علمی ـ پژوهشی حدیث سلسله‌‌الذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی آستان قدس رضوی. صص: 15-29.

ـ وداد القاضی. (1974). الکیسانیه فی التاریخ و الأدب. بیروت: دارالثقافه.

ـ هوشیار حاجیان یزدی، محمّدجواد. (1392). «ابن راهویه مروزی؛ راوی حدیث سلسله‫الذهب». مجموعه مقالات همایش علمی ـ پژوهشی حدیث سلسلهالذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‫های اسلامی آستان قدس رضوی. صص:156-166.

ـ یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز. (1395). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. مترجم: هادی جلیلی. چاپ ششم. تهران: نشرنی.