دلالتهای فلسفی کلام امام‎رضا (علیه‎السلام) در مسئله توحـید ذاتـی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه الزهرا(س)

2 دانشیار گروه علوم قران و حدیث دانشگاه الزهراء(س)

3 دانشجوی دکترای علوم قران و حدیث دانشگاه الزهراء(س)

چکیده

«توحید» اساسی‌ترین اصل اعتقادی اسلام است و دیگر معارف اعتقادی و معارف ارزشی انسان از آن نشأت می‌گیرد. توحید ذاتی مهم‎ترین نوع توحید و زیربنای تمام مراتب توحید است. امام‎رضا (علیه‎السلام) نیز بسان سایر معصومان (علیهم‎السلام) به این مسئله اساسی توجّهی ویژه داشته‌اند. دو پرسش‌ اساسی این مقاله عبارت است از: موضع امام‎رضا (علیه‎السلام) درباره توحید ذاتی چیست و چگونه می‌توان بر اساس نگاه فلسفی، دلالت‌های پنهان دیدگاه توحیدی امام‎رضا (علیه‎السلام) را آشکار کرد؟ نتایج به‎دست‎آمده هم به این قرار است: در کلام امام‎رضا (علیه‎السلام) سه تبیین از توحید ذاتی مشاهده شده است: 1. اثبات احدیت بدون ابتنا بر واحدیّت 2. اثبات واحدیّت بدون ابتنا بر احدیت 3. اثبات واحدیّت بر مبنای احدیّت. برهان نفی تحدید از خداوند در کلام امام‎رضا (علیه‎السلام) از سویی وابسته به واحدیّت نیست و مستقل از آن اثبات می‌شود. بنابراین، از این جهت، برهان یادشده همان صورت اول توحید است و از سوی دیگر، همین نفی تحدید از خدا مقدمة اثبات واحدیّت می‌شود و از این جهت، این برهان، صورت سوم را رقم می‌زند و صورت دوم در قالب چهار برهان در بیانات این امام همام (علیه‎السلام) ظهور می‌یابد که عبارتند از: نفی صفات مخلوقات از خداوند، ازلیّت و قدیم‎بودن خداوند، برهان تمانع، و مسبوقیت دوگانه‌پرستی به توحید. در این پژوهش سعی شده به مدد میراث فلسفی سنت اسلامی، برخی دلالت‌های پنهان روایات امام‎رضا (علیه‎السلام) نیز در فقرة توحید آشکار و لوازم و فروع آن تحلیل و استنباط شود بدون آنکه درصدد تحمیل فلسفه بر روایات برآییم. 

کلیدواژه‌ها


ـ قرآن کریم.

ـ ابن‎بابویه، محمدبن‎علی. (1378ق). عیون الأخبارالرضا (ع).محقق: مهدی لاجوردی. تهران: نشر جهان.

ـ ـــــــــــــــــ . (1398ق). التوحید للصدوق.محقق: هاشم حسینی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.

ـ اسفراینى، النیشابورى فخرالدین. (1383). ‏شرح کتاب النجاة لابن سینا(قسم الالهیات). تهران:‏ انجمن آثار و مفاخر فرهنگى‏.

 ـ حسن‎زاده‎ آملی، حسن. (1361). «رسالة انه الحق» در: یادنامه مفسر کبیر استاد علامه طباطبائى (قدس‎سره). ص 407 تا پایان کتاب. قم: شفق.

- حلی، جمال الدین حسن بن یوسف. (1422ق). کشف المراد. قم: جامعه مدرسین.

- حرّ عاملی، محمدبن‎حسن. (1425ق). اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات. بیروت: مؤسسه‎الاعلمی.

- جوادی آملی، عبدالله. (1388). فلسفه الهی از دیدگاه امام‎رضا (ع). مترجم: زینب کربلایی. قم: إسراء.

- ـــــــــــــــــــ . (1383). تفسیر موضوعی قرآن کریم: توحید در قرآن. قم: إسراء.

ـ ـــــــــــــــــــ . (1386). رحیق مختوم. تحقیق وتنظیم: حمید پارسانیا. چاپ سوم. قم: اسرا.

ـ فخررازی،محمدبن عمر(1420ق). تفسیر مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـ فیض کاشانی، ملامحسن. (1428). عین‎الیقین. بیروت: دارالحوراء.

ـ قدردان قراملکی، محمدحسن. (1386). خدا در حکمت و شریعت. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

ـ  ــــــــــــــــــــــ . (1393). خدا در تصور انسان. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

ـ کلینی، محمدبن‎یعقوب. (1407ق).  الکافی. تحقیق: علی‎اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب‎الإسلامیه.

ـ ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (1383). الحکمة‎المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. تصحیح و تحقیق: غلامرضا اعوانی. به اشراف آیت‎الله سیدمحمد خامنه‎ای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

ـ ـــــــــــــــــــــــــــ . (1382). الشواهد الربوبیه. تصحیح، تحقیق و مقدمه: سیدجلال‎الدین آشتیانی. مشهد: دانشگاه مشهد.

ـ طباطبایی، محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

ـ طوسی، محمد بن حسن. (1414ق). أمالی للطوسی. قم: دارالثقافه.

ـ طوسى، نصیرالدین. (بی‌تا). قواعد العقائد (مع تعلیقات السبحانى). قم: مؤسسه امام صادق (ع).

ـ مازندرانی، محمدصالح‎بن‎احمد. (1382ق). شرح الکافی ـ الأصول و الروضه. تحقیق: ابوالحسن شعرانی. تهران: المکتبه‎الإسلامیه.

ـ مصباح یزدی،محمد تقی. (1368). آموزش فلسفه. تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.

ـ معلمی، حسن. (1393). حکمت صدرایی. قم: انتشارات حکمت اسلامی.

ـ مفید، محمدبن‎محمد. (1413ق). أمالی للمفید. تحقیق: حسین استادولی و علی‎اکبر غفاری. قم: کنگره شیخ مفید.

ـ ملک‌زاده، بهنام؛ جعفری، محمد. (1390). «براهین توحید ذاتی در روایات». معرفت کلامی. س دوم. ش سوم.صص: 24-5.

ـ میرداماد، محمدباقر. (1367). قبسات. چاپ کربن و دیگران. تهران: دانشگاه تهران.

ـ نراقى، ملامهدى. (1380). ‏شرح الالهیات من کتاب الشفاء. قم‏: کنگره بزرگداشت محققان نراقى.