تحلیل گفتمان مناظره های امام رضا (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم سیاسی دانشگاه امام صادق(ع)

چکیده
از ویژگی‌ها و نقاط بارز سیرۀ امام رضا(ع)‌ مواجهۀ ایشان با نمایندگان ادیان و مذاهب گوناگون در قالب مناظره‌هایی است که برخلاف اهداف مأمون ـ‌خلیفۀ عباسی‌ـ از برگزاری آنها، به عرصه‌ای برای دفاع از مرزهای اعتقادی اسلام، امامت و عقاید به‌حقِ شیعه و به‌ویژه اثبات صلاحیت و حقانیت امام برای امامت و خلافت تبدیل شد. استحکام در استدلال، استناد امام به منابع دست‌اولِ ادیان ابراهیمی و احاطۀ ایشان بر زبان، تفاسیر و دقایق کتاب‌های مقدس این ادیان از شگفتی‌های این مناظره‌هاست که کاملاً با موفقیت امام و شکست طرف‌های مناظره همراه بود.
در این مقاله به این پرسش‌های مشخص پاسخ داده می‌شود که از منظر تحلیل گفتمان، مناظره‌های امام رضا(ع) با دیگران چگونه تحلیل می‎شود؟ بهره‌گیری از این روش چه زوایایی از منظر زبانی و موقعیت طرف‌های گفتگو می‌گشاید؟ ویژگی‌ها و ظرفیت‌های مناظره‌های امام رضا(ع) به‌منزلۀ شکلی از ارتباط کلامی و تبلیغ دینی چیست؟
هدف این است که با پاسخ به این پرسش‌ها از منظری متفاوت به این مناظره‌ها نگریسته شود و با بهره‌گیری از توانایی‌های تحلیل گفتمانِ انتقادی در قالب متغیرها و مقوله‌های عملیاتی، این مناظره‌ها موشکافانه بررسی شود. دقت در مناظره‌های امام با نمایندگان ادیان و فِرَق دیگر با تمرکز بر مقولۀ واژگان، چشم‌انداز، استعاره، انسجام تاریخی، نقل‌قول و تأکید ساختاری نشان‌دهندۀ این واقعیت است که امام با وجود اثبات حقانیت و ابطال ادعاهای طرف‌های مناظره، از منازعۀ اخلاق‌گریزِ گفتمانی، برحذر مانده و در کمال صراحت، دقت، ادب و احترام، نفسِ این مناظره‌ها را به عرصه‌ای برای اثبات امامت و خاتمیت پیامبر اسلام تبدیل کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
اسدی، علی، (1387). «کتاب مقدس و جایگاه آن در مناظرات امام رضا(ع)»، قم: معرفت، سال هفدهم، شمارۀ 129، شهریور.
اسکندری، علی، (1391). «دفاع عقلانی از دین در مناظرات امام رضا(ع)»، مشهد: فصلنامه ژرفان آفتاب شمال، شمارۀ هفتم، تابستان.
آقا سیدمحمد قاری، فاطمه سادات، (1391). «ابعاد معرفتی امام رضا(ع) در برخورد با دانشمندان سایر مذاهب و ادیان» در درآمدی بر مناظرات امام رضا(ع)، ویراستار علمی: دکتر علی شریفی، چاپ اوّل، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
آقاگل‌زاده، فردوس، (1385). تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: علمی و فرهنگی.
بهبودی‌املشی، علی، ( 1408). الخرائج و الجرائح، قم: مؤسسه امام المهدی.
بهروزی‌لک، غلامرضا، (1388). کاربرد تحلیل‌های گفتمانی در مطالعات سیاسی اسلامی، در «روش‌شناسی در مطالعات سیاسی اسلام» به کوشش علی‌اکبر علیخانی و همکاران، چاپ دوم، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
تاجیک، محمدرضا، (1378). میشل فوکو و انقلاب اسلامی، تهران: مؤسسه توسعه دانش و پژوهش ایران.
ترابی، احمد، (1380). «تحلیلی از عهدنامه ولایتعهدی امام رضا(ع)»، مشهد: مشکوه، شمارۀ 72 و 73، پاییز و زمستان.
تقی‌زاده، حسن و علی رضاداد، (1386). «مناظرات امام رضا(ع) ویژگی‌ها و روش‌ها»، مشهد: مشکوه، شمارۀ 94، بهار.
درخشه، جلال و سیدمهدی حسینی فائق، (1391). سیاست و حکومت در سیرۀ امام رضا(ع)، چاپ اوّل، تهران: بنیاد فرهنگی هنری امام رضا(ع).
دهخدا، علی‌اکبر، (1377). لغتنامه دهخدا، تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا وابسته به دانشگاه تهران.
سپنجی، امیرعبدالرضا و نفیسه مؤمن‌دوست، (1390). «اقناع و تغییر نگرش،جایگاه آن در سیرۀ ارتباطی امامان معصوم» مروری بر مناظرات مکتوب حضرت امام رضا(ع)، تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، دو فصلنامه علمی پژوهشی دین و ارتباطات، پاییز و زمستان.
 
سلطانی، علی‌اصغر، (1384). قدرت، گفتمان و زبان، تهران: نی.
صدوق، ابوجعفر محمدبن ‌على‌بن بابویه، (1390ق/1970). عیون اخبارالرضا، النجف: المطبعه الجدیده.
طبرسی، احمدبن‌علی، (1403). الاحتجاج علی اهل اللجاج، مشهد: مرتضی.
مجلسی، محمدباقر، (1403/1983). بحارالانوار، مجلد 49، بیروت: مؤسسه الوفا.
مردانی‌نوکند، محمدحسین، (1391). ضرورت و چیستی مناظرات و مباحثات امام رضا(ع)؛ در
درآمدی بر مناظرات امام رضا(ع)، ویراستار علمی: دکتر علی شریفی، چاپ اوّل، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
مکارم‌شیرازی، ناصر، (1388). مناظرات تاریخی امام رضا(ع) با پیروان مذاهب و مکاتب دیگر، چاپ  دوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
میلز، سارا، (1382). گفتمان، ترجمۀ فتاح محمدی، زنجان: هزاره سوم.
هاشمی‌اردکانی، سیدحسن و سیدابراهیم میرشاه جعفری، (1387). «روش مناظره علمی در سیرۀ  آموزشی امام معصوم: مطالعه موردی: مناظرات علمی امام رضا(ع)»، قم: دو فصلنامه علمی تخصصی تربیت اسلامی، پاییز و زمستان.
هاشمی، خدیجه، (1387). «خردورزی از دیدگاه امام رضا(ع)»، تهران: ماهنامه پژوهشی اطلاعات حکمت و معرفت.
ون‌دایک، تئون، (1387). مطالعاتی در تحلیل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان کاوی انتقادی، ترجمۀ پیروز ایزدی و دیگران، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، (نشر اثر اصلی 1981).
یورگنسن، ماریان و لوئیز فیلیپس، (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمۀ هادی جلیلی، تهران: نی.
Van Dijk, Teun A (1998). Opinion and Ideologies in the Press, In Approaches to Media Discourse, Edited by Allan Bell and Peter Garrett,Blackwell Publication.
loghatnameh.org.