تحلیل تاریخ انگاره ای تطور جریان تشیع تا عصر امام رضا(ع) با تأکید بر فرقه واقفه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی- علوم قرآن وحدیث، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان ، ایران

2 دانشجوی دکترای الهیات ومعارف اسلامی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان ، ایران

چکیده
این پژوهش به تحلیل تاریخ انگاره‌ای تطور جریان تشیع تا عصر امام رضا(ع) با تأکید بر فرقه واقفه پرداخته است. در این راستا، سؤال اصلی تحقیق این است که جریان واقفه چگونه در روند تاریخی تشیع شکل گرفت و چه تأثیری بر تغییر انگاره‌ها و گفتمان‌های امامیه داشت؟ فرضیه این پژوهش بر این است که فرقه واقفه به‌عنوان یک انشعاب مهم در تاریخ تشیع، برخلاف تصور رایج، نه تنها به معنای جدایی کامل از امامیه نبوده، بلکه در بستر بحران‌های فکری و اختلافات انگاره‌ای در پی درگذشت امام کاظم(ع) شکل گرفته و بر تحولات تاریخی و فکری این جریان تأثیرات عمیقی گذاشته است. از روش تاریخ انگاره به‌عنوان رویکردی نوین برای تحلیل این تحولات استفاده شده است تا درک بهتری از فرایندهای فکری و دگرگونی‌های گفتمانی ارائه دهد. این تحقیق نشان می‌دهد که امامیه در پی بحران‌های پیش‌آمده، به آزمون و تحقیق در انگاره‌های خود پرداخته و فرقه واقفه به‌عنوان یکی از نتایج این فرآیند، با گسست انگاره‌ای از امامیه، تأثیرات عمیقی بر گفتمان دینی و تاریخی تشیع گذاشت. نتیجه‌گیری این پژوهش بر لزوم بازنگری در تاریخ‌نگاری سنتی و استفاده از روش‌های نوین تحلیل انگاره‌ای در مطالعات فرقه‌شناسی تأکید دارد. این تحقیق نشان می‌دهد که امامیه در پی بحران‌های پیش‌آمده، به آزمون و تحقیق در انگاره‌های خود پرداخته و فرقه واقفه به‌عنوان یکی از نتایج این فرآیند، با گسست انگاره‌ای از امامیه، تأثیرات عمیقی بر گفتمان دینی و تاریخی تشیع گذاشت. نتیجه‌گیری این پژوهش بر لزوم بازنگری در تاریخ‌نگاری سنتی و استفاده از روش‌های نوین تحلیل انگاره‌ای در مطالعات فرقه‌شناسی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابن بابویه، علی بن الحسین. (1404ق). الامامة والتبصرة. قم: مدرسة الامام المهدی.
ابن بابویه، محمدبن علی. (1384) . التوحید. تهران: ارمغان طوبی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1372). عیون اخبار الرضا. مترجم: علی اکبر غفاری. تهران: نشر صدوق.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . ( 1395ق).  کمال الدین و تمام النعمة. تهران: اسلامیة.
الهی زاده، محمدحسن. (1385).  جنبش حسنیان. قم: شیعهشناسی.
برقی، ابوجعفر. (1430ق). رجال البرقی. قم: موسسه امام صادق g.
بهبودی ، محمدباقر. (1370). «علم رجال و مساله توثیق» . کیهان فرهنگی. سال هشتم. شماره 80. صص 28-30.
ــــــــــــــــــــــــــــ . (1371). «تحقیقی درباره مذهب وقف و بررسی تاریخ واقفیه». مدرس علوم انسانی. سال اول. شماره 5 و6 و7 .پاییز و زمستان 1370 و بهار 1371. صص 49-66.
بیوکارا، م. علی. (1382). «دو دستگی در شیعیان امام کاظمg و پیدایش فرقه وااقفه». ترجمه وحید صفری. علوم حدیث. سال هشتم. شماره 30. صص164-195.
پاکتچی، احمد. (1388). تاریخ تفسیر. تهران: دانشگاه امام صادق g.
ــــــــــــــــــــ . (1388). تاریخ حدیث. تهران: دانشگاه امام صادق g.
ـــــــــــــــــــ . (1389). روش تحقیق با تکیه بر حوزه علوم قرآن و حدیث. تهران: دانشگاه امام صادق g.
دل افکار، علیرضا؛ صادقی، سیدجعفر. (1397). «رد پای رجال واقفی در وضع روایات مهدوی». حدیث پژوهی. سال دهم. شماره بیستم. صص 275-310.
ذاکری، محمدتقی؛ صفری فروشانی، نعمت الله. (1396). «بررسی مباحثات واقفیه با امامیه در روایات: مطالعه موردی عبدالکریم بن عمرو خثعمی». پژوهش نامه امامیه. سال سوم. شماره پنجم. صص 5-26.
جعفریان، رسول. (1377). تاریخ تحول دولت و خلافت: از برآمدن اسلام تا برافتادن سفیانیان. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی.
حامی، محبوبه. (1399). تطور گفتمان مهدویت در قرون نخستین اسلامی. تهران: نگاه معاصر.
حبیب الناصری، ریاض محمد. (1409ق). الواقفیة، دراسة تحلیلیة. مشهد: المؤتمر العالمی للامام الرضاg. حسین، جاسم. (1385). تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهمf. ترجمه محمدتقی آیت اللهی. تهران: امیرکبیر.
حسینزاده شانهچی، حسن. (1384). «واقفیه». تاریخ اسلام. سال ششم. شماره 23. صص 49-78.
خانی، حامد. (1396). قرآنپژوهی و تاریخ انگارهها. (مجموعه مقالات). تهران: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.
رجبی دوانی، محمدحسین. (1397). کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی. تهران: دانشگاه جامع امام حسینg.
زارع مهرجردی، محمد داود؛ مفید ، عباس.(1404).« واکاوی اصالت احادیث ائمه اثنی عشرb در گزارش های واقفی». حدیث اهل بیتb. سال اول. شماره دوم. صص 91-122.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1427ق). بحوث فی الملل و النحل. قم: موسسة الامام الصادقg.
سبحانی، محمدتقی. (1387). «از تاریخ تا اندیشه». خردنامه همشهری. شماره 28.
شهرستانی، محمد. (بیتا). الملل و النحل. قاهره: مکتبة الانجلو المصریة.
صابری، حسین. (1383). تاریخ فرق اسلامی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی(سمت).
صابری، هادی. (1399). «نگرشی نو به واقفه اصحاب امام کاظمg در رجال طوسی». پژوهش های رجالی. سال سوم. شماره 3. صص 77-104.
صدیقی، غلامحسین. (1372 ). جنبشهای دینی ایرانیان. تهران: انتشارات پاژنگ.
صفری فروشانی، نعمت الله، بختیاری، زهرا. (1391). «امام رضا و فرقه واقفیه». پژوهشهای تاریخی. سال چهارم. شماره دوم. صص 79-98.
طبرسی، فضل بن حسن. (1417ق). إعلام الوری بأعلام الهدی. قم: موسسة آل البیتb لإحیاء التراث.
طقوش، محمدسهیل. (1392). دولت امویان. مترجم: حجت الله جودکی. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
طوسی، محمدبن حسن. (1427ق). اختیار معرفة الرجال. قم: موسسة النشر الاسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1397). کتاب غیبت. ترجمه و تحقیق: مجتبی عزیزی. قم: کتاب جمکران.
عبدالحمید، عرفان. (1967م). دراسات فی الفرق و العقائد الاسلامیة. بغداد: مطبعة الارشاد.
عسگری، سید مرتضی. (1412ق). معالم المدرستین. تهران: البعثة.
فرامرز قراملکی، احد؛ ناسخیان، علی اکبر. (1398). قدرت انگاره. قم: نشر مجنون.
فیرحی، داود. (1395). تاریخ تحول دولت در اسلام. قم: دانشگاه مفید.
القاضی، وداد. (1395). کیسانیه؛ تاریخ، ادبیات. مترجم: احسان موسوی خلخالی. تهران: کتاب رایزن.
الکاتب، احمد. (1998م). تطور الفکر السیاسی الشیعی من الشوری الی ولایة الفقیه. بیروت: دارالحدید.
کلینی، محمد. (1391). اصول کافی. ترجمه: محمدرضا انصاری محلاتی. قم: انتشارات هجرت.
ـــــــــــــــــــ . (1407ق). الکافی. تصحیح و تعلیق: علی أکبر غفاری. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گرامی، هادی. (1396). تاریخ نگاری انگارهای و اندیشهای. تهران: دانشگاه امام صادقg.
ـــــــــــــــــــ . ( 1396). نخستین اندیشه های حدیثی شیعه. تهران: دانشگاه امام صادقg.
ـــــــــــــــــــ . (1397). رویکردهای نوین در حدیثپژوهی. تهران: دانشگاه امام صادقg.
گرامی، هادی؛ طاوسی مسرور، سعید. (1401). مطالعات تاریخی در فرهنگ و جامعه اسلامی. تهران: دانشگاه بین المللی اهل بیتb.
گلدزیهر، ایگناس. (1357). درسهایی درباره اسلام. ترجمه: علی نقی موسوی. تهران: انتشارات کمانگیر.
لالانی، ارزینا. (1381). نخستین اندیشههای شیعی:تعالیم امام محمدباقرg. مترجم: فریدون بدرهای. تهران: فروزان روز.
مادلونگ، ولیفرد. (1381). فرقه های اسلامی. ترجمه: ابوالقاسم سری. تهران: انتشارات اساطیر.
مدرسی طباطبایی. (1374). مکتب در فرایند تکامل. ترجمه هاشم ایزدپناه. ایالات متحده آمریکا- نیوجرسی: موسسه انتشاراتی داروین .
محمدجعفری، سید حسین. (1386). تشیع در مسیر تاریخ. مترجم: محمدتقی آیت اللهی. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
مشکور، محمدجواد. (1375). فرهنگ فرق اسلامی.  مشهد: آستان قدس رضوی.
مظفری، محمدحیدر. (1389). «مهدویت در واقفه و موضعگیری امام رضاg». انتظار موعود. سال دهم. شماره 33. صص161-186.
معرفت، مهدی. (1399). مهدویتنگاری در سدههای نخستین. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
معروف الحسنی، هاشم. (1379). جنبشهای شیعی در تاریخ اسلام. ترجمه محمد صادق عارف. مشهد: آستان قدس رضوی.
مفید، محمد بن نعمان. (1416). الارشاد فی معرفة الحجج علی العباد. بیروت: آل البیتb لأحیاء التراث.
ملبوبی، محمدکاظم. (1391). سازمان وکالت امامیه و سازمان دعوت امامیه. قم: نشر معارف.
ملک مکان، حمید؛ جوان آراسته، امیر؛ سلطانی، مصطفی. (1389). تشیع در عراق در دو قرن نخستین. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
موسوینیا، سعیده سادات؛ طباطبائی، سیدکاظم؛ جلالی، مهدی. (1398). «بررسی انگاره های واقفی در روایات غیبت».  مشرق موعود. سال سیزدهم. شماره 50. صص 99-117.
 نجاشی، احمدبن علی. (1431ق). رجال النجاشی. بیروت: شرکة الأعلمی للمطبوعات.
نوبختى، حسن بن موسى. (بیتا). فرق الشیعة. بیروت: دار الأضواء.
هالم، هاینس. (1385). تشیع. ترجمه محمد تقی اکبری. تهران: نشر ادیان.