تأثیر سیره عدالت محور حضرت رضا (ع) بر ظهور شیوه حکمرانی تمدنی طاهریان در عهد طاهر و پسرش عبدلله(230-205ق) در خراسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیارگروه هنر و تمدن اسلامی، پژوهشکده اسلام تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مشهد، ایران

چکیده
   تدوین مرامنامه عدالتمحور طاهر بن حسین، بنیانگذار دولت طاهریان خراسان (205-251 ق) بهعنوان یکی از کهنترین مرامنامههای حکمرانی در ایران پس از اسلام شناخته میشود که از ابعاد گوناگون موضوع پژوهشهای مختلفی قرار گرفته است. یکی از ابعاد مورد توجه دربارۀ این مرامنامه، منشأیابی اندیشههای عدالت محورانهای است که توسط طاهر بن حسین در متن مذکور چیدمان شده است. دیدگاهی کوشیده تا با استناد به شواهد درونمتنی و برونمتنی آن را دنبالۀ سنّت اندرزنامهنویسی عصر ساسانی بداند که با پوشش اسلامی در آغاز تشکیل نخستین دولت نیمهمستقل ایرانی در خراسان برپا شده و دیدگاهی دیگر با استناد به هر دو گروه از همان شواهد این مرامنامه را اقتباسی از نامۀ معروف امام علی g به مالک اشتر میداند. در این پژوهش از بررسی انتقادی این دو دیدگاه، دیدگاه سومی ارائه شده که نگارش این مرامنامه و تشکیل حکمرانی تمدنی طاهری در عهد طاهر و پسرش عبدالله(205-230 ق) را تأثیر پذیرفته از سیرۀ عدالتمحور حضرت رضا g در عهد ولایتعهدی ایشان(201-203 ق) در خراسان به شمار آورده است. با این فرض و به دلیل ماهیت تاریخی موضوع با روش توصیفی تحلیلی نیز شیوۀ پردازش این مقاله شده است. تشدید فضای فرهنگی شیعی، تقویت عدالتگستری بهعنوان یک هنجار مهم در حکمرانی از طریق ساخت دوگانههای متمایز در شیوۀ حکمرانی نهاد امامت و نهاد خلافت در سیرۀ حضرت رضا g تأثیر مستقیم در احیای اندیشۀ عدالتطلبی در میان کارگزاران حکومت داشته که خود را در قالب نگارش مرامنامهای برای شیوۀ حکمرانی عادلانه (در عهد طاهر) و حکمرانی تمدنی (با دو مؤلفۀ عدالتمحوری وعلمگستری) در عهد پسرش (عبدالله) نشان داده حاصل این پژوهش شده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1372). عیون اخبار الرضا. مترجم: علی اکبر غفاری. تهران: نشر صدوق.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1388). عیون  اخبار الرضا. ترجمه عزیزالله عطاردی. تهران: نشر عطارد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1400ق). امالی للصدوق. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
ابن تغری بردی، ابوالحسن یوسف. (1383ق/1963م). النجوم الزاهره. جزء 2. قاهره: الموسسه المصریه.
ابن شهر آشوب ساروی، ابوجعفر محمد بن علی. (1412ق/1991م). مناقب آل ابی طالب. محقق: یوسف بقاعی. بیروت: دارالاضواء.
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1415ق/1995م). المنتظم فی التواریخ الملوک والامم. جزء 6. تحقیق: سهیل زکار. بیروت: دارالفکر.
ابن خلکان ،ابوالعباس شمس الدین أحمد. (1398ق/1978م). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان. تحقیق احسان عباس . بیروت: دار صادر.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. (1382) تحف العقول. ترجمه احمد جنتی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابن عساکر، علی بن حسن دمشقی. (1415ق). تاریخ مدینه دمشق. تحقیق عبدالله سالم. بیروت: دار الفکر.
ابن هشام، عبد الملک. (1383ق). سیرة النبویه. تحقیق: محمد محی الدین عبدالحمید. بیروت: دارالفکر.
ابن هشام، عبدالملک. (1412ق/1992م). السیرة النبویة. بیروت: چاپ سهیل زکار.
 اربلی، علی بن عیسی. (1433ق/2012). کشف الغمة فی معرفه الائمه b. قم: الشریف الرضی.
احمد فوأد عبدالجواد عبدالمجید. (1998م). البیعة عند مفکّری اهل السنة و العقد الاجتماعی فی الفکر السیاسی الحدیث، دراسة مقارنة فی الفلسفة السیاسیة. قاهره: دار بقاء للطباعه و النشر و التوزیع.
اصفهانی، ابوالفرج. (1374-1368). برگزیده اغانی. ترجمه و تلخیص مشایخ فریدونی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
اکبری، امیر. (1394). «تاثیر حضور امام رضاg در ایران بر گرایش خاندان طاهری به تشیع». فرهنگ رضوی. شماره 12. صص: 61-82 .
ــــــــــــــــ . (1388). «شیوههای حکمرانی در نخستین حکومت ایرانی پس از اسلام». نامه تاریخ پژوهان. شماره 17- 18. صص: 6-22.
اللهیاری، فریدون؛ فروغی ابری، اصغر و مرسلپور، محسن. (1389). «بازتاب کارکردهای نهاد شاهی در نامه طاهر به عبدالله». گنجینه اسناد. دوره 20. شماره 80. صص: 16 – 29.
ایروانیزاده، عبدالغنی. (1431ق/1389ش).«أثر عهد الإمام علی إلى الأشتر فی کتاب طاهر بن الحسین إلى ابنه (من حیث المضمون)». بحوث فی اللغه العربیه و آدابها. نصف سنویه لقسم اللغه العربیه بجامعه اصفهان. العدد2. صص: 17-32.
باغستانی کوزهگر، محمد. (1402). «سنجش کمیت و کیفیت تمدنی دولت طاهریان در خراسان؛ عهد طاهر بن حسین و پسرش عبدالله (حکـ: 205-230 ق)». علم و تمدن در اسلام. دوره5. شماره 18. صص: 10-28.
براون، ادوارد. (1395). تاریخ ادبیات ایران. مترجم: مجموعه مترجمان زیر نظر فتح الله مجتبایی. تهران: انتشارات مروارید.
بشیریه، حسین. (1382). «دیباچهای بر فلسفه عدالت». ناقد. شماره اول. سال اول. صص: 11– 56.
بیات، عزیز الله. (1370). تاریخ ایران از ظهور اسلام تا دیالمه. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین. (1375). تاریخ بیهقی. تصحیح علی اکبر فیاض. مشهد: دانشگاه فردوسی.
پرویز، عباس. (1338). از عرب تا دیالمه. تهران: انتشارات علی اکبر اعلمی.
جعفریان، رسول. (1388). تاریخ ایران اسلامی (از طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان). تهران: کانون اندیشه جوان.
ـــــــــــــــــــــــ . (1391). تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا برآمدن صفویان).تهران: انتشارات علم.
جوزجانی، ابوعمر عثمان منهاج سراج. (1363). طبقات ناصری. به تصحیح و مقابله و تحشیه عبدالحی جیبی. تهران: دنیای کتاب.
جهشیاری، محمد بن عبدوس. (1938م/1357ق). کتاب الوزارء و الکتاب. قاهره: چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ چلبی.
دانیل، التون. (1398). تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در زمان حکومت عباسیان. ترجمه مسعود رجبنیا. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
دشتی، محمد. (1368). روشهای تحقیق در اسناد و مدارک نهج البلاغه. قم: نشر امام علی g.
دهقانپور، زهره؛ معصومی، محسن. (1391). «نقش ایرانیان در فتح ایران به دست اعراب از آغاز تا پایان سده نخست هجری قمری (گروهها، انگیزهها و انواع همکاری). مطالعات تاریخ اسلام سال چهارم. شماره 13. صص: 68-89.
دینورى، ابوحنیفه احمد بن داود. (1366). اخبار الطوال. ترجمه محمود مهدوى دامغانى. چاپ دوم. تهران: نشر نى.
دینوری، ابوحنیفه. (1960م). الاخبار الطوال. تحقیق عبد المنعم عامر. قاهره: بینا.
راغب الاصفهانی، حسین بن محمد. (1422ق-2001م). المفردات فی غریب القرآن. الطبعة الثالثة. بیروت: دار المعرفة.
ربانیزاده، سیدمحمد رحیم. (1392). «فرهنگ و آیین حکمرانی در نامه طاهر بن حسین به فرزندش عبدالله». مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ). سال چهارم. شماره شانزدهم. صص: 43-64.
رحمتی، محسن. (1389). «بررسی نقش تشیع در قیام طاهر ذوالیمینین علیه خلیفه عباسی». شیعهشناسی. شماره 31. صص: 189-210.
زرینکوب، عبدالحسین. (1355). تاریخ ایران بعد از اسلام. تهران: امیرکبیر.
سخا، جواد؛ کریمی کلایه، قوام الدین. (1393). «ایرانگرایی طاهریان». تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات. شماره 32. صص: 95-115.
سرافراز، علیاکبر؛ آورزمانی، فریدون. (1385). سکههای ایران از آغاز تا دوران زندیه. چاپ پنجم. تهران: سازمان سمت.
شفیعی، علی. (1379). «مروری برعدالت اجتماعی درحکومت علوی». حکومت اسلامی. شماره 17. صص: 131-148.
صداقت، قاسمعلی؛ جهان بین، عبادالله. (1391). «تعهدات ایجابی دولت در برابر شهروندان از دیدگاه امام علی g». معرفت حقوقی. سال اول. شماره 3. صص: 29-50.
 طبرسی، حسن بن فضل. (1392). مکارم الاخلاق. تعلیق: محمد حسین اعلمی. چاپ ششم. بیروت: موسسه اعلمی.
طبرسی، ابومنصور. (1403 ق). الاحتجاج. مشهد: نشر مرتضی.
طبری، محمد بن جریر. (1960م). تاریخ الرسل و الملوک. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. الطبعة الرابعه. قاهره: دارالمعارف.
طبری، محمدبن جریر. (1369). تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: نشر اساطیر.
طقوش، محمد سهیل. (1390). دولت عباسیان. مترجم: حجت الله جودکی با اضافاتی از رسول جعفریان. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
طوسی، محمدبن حسن. (1363).  الاستبصار فیما اختلف فی الاخبار . تهران: دارالکتب الاسلامیه.
عامری، عرب مصطفی. (1395). «نقش حرمسرا در رویدادهای اجتماعی عصر عباسی با تأکید بر نقش زبیده و شغب 132-334 ق». تاریخنامه خوارزمی. سال سوم. صص: 23-44.
عابدینی، احمد. (1387). «ریشههای عدالت اجتماعی در حکومت علوی». اخلاق. شماره 13و14. صص: 171-197.
عرفانمنش، جلیل. (1374). جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا g از مدینه تا مرو. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
عطاردی، عزیزالله. (1391). مسندالامام الرضا g. تهران: نشر: عطارد.
ـــــــــــــــــــــــ . (1372). ترجمه عیون اخبار الرضا. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
غزالی، محمد بن محمد. (1407ق/ 1987م). التبر المسبوک فى نصیحة الملوک. بیروت: دار ابن زیدون-قاهره: مکتبة الکلیات الازهریه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1351). احیاء علوم الدین. ترجمه مٌوید الدین محمد خوارزمی. به کوشش حسین خدیو جم. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
فرای، ریچارد. (1363). تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه. ترجمه حسن انوشه. تهران: انتشارات امیرکبیر.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1381). اصول کافی. مترجم شیخ محمدباقر کمرهای. تهران: نشر کتابفروشی اسلامیه.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی. (1363). تاریخ گردیزی. تهران: چاپ عبدالحی حبیبی.
مجد خوافی. (1345). روضه خلد. تحقیق محمود فرخ. به کوشش حسین خدیو جم. تهران: کتابفروشی زوار.
مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بحارالانوار. مصحح محمدباقر محمودی, عبدالزهراء علوی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــ . (1440ق). بحارالانوار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
محمدپور، محمد؛ بهرامنژاد، محسن؛ مجربی، حسن و شیوا صفری. (1397). «بررسی تحلیلی تأثیرگذاری نهاد ولیعهدی در تضعیف حاکمیت خلفای عباسی؛ مطالعه موردی سالهای 232تا 334 ق». پژوهش نامه تاریخ اسلام. سال هشتم. شماره 31. صص: 99-120.
مسعودی، علی بن الحسین. (1365). مروج الذهب و معادن الجوهر. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، انتشارات علمی و فرهنگی.
معرفت، محمد هادی. (1380). «امام علی g و حقوق متقابل مردم و حکومت». کتاب نقد. شماره 18. صص: 20-32.
منتظری، حسینعلی. (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدّولة الاسلامیة. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة.
نصربن مزاحم منقری. (1364). واقعه صفین. ترجمه کریم زمانی. تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.
نظام الملک، حسن بن علی. (1355). سیاستنامه. به اهتمام هیوبرت دارک. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نفیسی، سعید. (1386). تاریخ خاندان طاهری. تهران: اساطیر.
یارشاطر، احسان و همکاران. (1380). تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ترجمه حسن انوشه. تهران: امیر کبیر.
یعقوبی، ابن واضح. (بیتا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دارصادر.