بررسی کنش سیاسی گفتاری دعبل خزاعی و تأثیر آن در ترویج فرهنگ رضوی با استفاده از نظریه پی یر انسار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیارگروه علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

چکیده
دعبل خزاعی (256-148 ق) با عمری حدود یک قرن خود از کلام و شعر برای بسط فرهنگ ‌ائمه (ع) و تقابل با فرهنگ سیاسی عباسی بهره گرفت و کارنامۀ موثری از خود برجا گذاشت. این مقاله با رویکرد تاریخی و توصیفی تحلیلی و به روش اسنادی در صدد ارائه تصویری گویا از کارکردهای کنش سیاسی گفتاری دعبل خزاعی شاعر اهل بیت (ع) در زمان حیات طولانی خود به‌ویژه در عصر امام رضا (ع) است. چهارچوب نظری این مقاله رابطۀ زبان و ایدئولوژی در اندیشه پی‌یر انسار است. بر مبنای اندیشۀ وی، زبان به فعل سیاسی معنا و جهت می‌دهد. زبان، ابزار مهم عاملان سیاسی برای تحقق کنشِ شورش و انقلاب یا تثبیت است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد شعر سیاسی دعبل در کنش شورش در قالب‌ هجو و نقد خلفای جور، از امویان گرفته تا عباسیان و در کنشِ تثبیت‌ در قالب‌هایی چون مدح و رثای اهل بیت (ع) و دفاع از حقانیت‌ آنان، بیان سجایای معصومین (ع) و ستایش آیندگان به‌خصوص مدح و ستایش و رثای ‌امام رضا (ع) دعبل را در تثبیت فرهنگ‌رضوی ‌با کنش انقلابی و جلوگیری از چیره شدن فرهنگ مخالف اهل بیت (ع) نامدار کرده است. زبان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ شعری‌ دعبل، ترسیم‌ کنندۀ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مشروعیت‌ گفتمان‌ امامت ‌با ترسیم‌ حقانیت، صلاحیت‌ در عین ‌مظلومیتِ معصومین (ع) و افشای ناراستی‌ها، خیانت‌ها، بی‌کفایتی‌ها و ظلم و جور حاکمان عباسی است. کنش انقلابی دعبل به نحوی است که به جای زبان پررمز و راز و دیریاب، با بهره‌گیری از قصاید روشن و با صراحت بیان، مخاطبان بی‌شمار سرزمین پهناور مسلمانان عصر خود را هدف قرار می‌داده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آذرشب،  محمد علی. (1392). تاریخ الادب العربی فی العصر العباسی. تهران: انتشارات سمت.
آیینه‌وند، صادق. (1376). الادب السیاسی فی الاسلام. تهران: انتشارات سمت.
الاشتر، عبدالکریم. (1384ق). شعر دعبل فی نظره القدامی و امحدثین. المجمع اللغه العربیه بدمشق المجله الاربعون  ذیقعده. 
اژدرفایقی، سعیده. (1389). «دعبل و محتشم؛ سرآمد مرثیه‌سرایان». کیهان فرهنگی. شماره آذر و دی. صص: 289-288.
اقبالی، مسعود. (1393). «دیدگاه‌های ناقدان عرب درباره شخصیّت و شعر شاعران برجسته شیعه (کثیّر عزّه، کمیت بن زید، سیّدحمیری و دعبل خزاعی) (نقد و بررسی)». رساله دکترای زبان و ادبیات عربی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه رازی کرمانشاه.
امیدوار، احمد. (1391). «شناخت و نقد آماری سبک استعاره (پژوهشی عملی بر اشعار دعبل خزاعی، شریف رضی و مهیار دیلمی». پایان نامه دکترای تخصصی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه تربیت معلم تهران.
امینی، علامه شیخ عبدالحسین. (1362). الغدیر. ترجمه علی شیخ الاسلامی. جلد چهارم. تهران: انتشارات کتابخانه بزرگ اسلامی.
انسار، پی‌یر. (1381). ایدئولوژی ها،کشمکش ها و قدرت. ترجمه مجید شریف. تهران: قصیده‌سرا.
بینش، تقی. (1346).  «ترجمه و شرح قصیده دعبل خزاعی در مدح حضرت رضا g». نامه آستان قدس. شماره 28. صص:32-53.
چگنی، خانجان. (1377). «مردی با چوبه دار بر دوش».  کیهان فرهنگی. شماره 147. صص:30-33.
حسن ابراهیم، حسن. (1338). تاریخ سیاسی اسلام. ترجمه ابوالقاسم پاینده. جلد دوم. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه. 
خزاعی، دعبل ابن علی. (1994). دیوان دعبل ابن علی الخزاعی. شرحه حسن حمد. بیروت: دارالکتاب العربی. 
رضایی، فاطمه. (1390). «احتجاج مبتنی برشریعت در شعر کمیت بن زیداسدی و دعبل بن علی خزاعی». پایان نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی. دانشگاه سیستان و بلوچستان.
رمضان، عبدالجواد. (1373). «الشاعر المتمرد دعبل الخزاعی». رسالة الاسلام. السنة السادسة، ادیان، مذاهب و عرفان. صص: 73-81.
زراقط، عبدالمجید. (1377). «دعبل بن علی الخزاعی، رائد التزام و تجدید فی تاریخ الشعر العربی». المنهاج.  http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/ آدرس ثابت : 208824
شریفی، شیما. (1392).«بررسی شعر اعتراض در دیوان بشار بن برد و دعبل بن علی الخزاعی». پایان نامه  کارشناسی ارشد. دانشکده علوم انسانی.  دانشگاه سمنان.
شیخ الرییس کرمانی، محمد. (1394). «نگاهی به شعر دعبل خزاعی». پایگاه اینترنتی راسخونhttp://rasekhoon.net/article/show/1122391. تاریخ مشاهده: 01/08/1394.
شوقی، ضیف. (بی‌تا). تاریخ الادب العربی العصر العباسی الاول. جلد3. قاهره: دارالمعارف.
صادقی‌تبار،  لیلا. (1395). « ایدئولوژی‌ها  کشمکش و قدرت (بررسی کتاب)». وبگاه انسان شناسی و فرهنگ.  http://anthropology.ir/node/8930whnrd . تاریخ مشاهده: 10/03/1395.
 طالبی قره قشلاقی، جمال. (1391). «دراسه الهجاء السیاسی فی شعر شعراء الشیعه فی العصر العباسی الأول(السید الحمیری، دعبل الخزاعی، دیک الجن نموذجاً)». رساله دکترای تخصصی زبان و ادبیات عرب. دانشکده زبان‌های خارجی. دانشگاه اصفهان. 
 طالبی قره‌قشلاقی، جمال؛ ایروانی‌زاده، عبدالغنی. (١٣٩۱). «السخریة السیاسیة فی شعر دعبل الخزاعی». مجلة الجمعیة العلمیة الایرانیة للغة العربیة وآداب.فصلیة محکمة. العدد ٢٥. صص: 1-22.
صادقی فسایی سهیلا؛ عرفان منش ایمان (1394) مبانی روش شناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی راهبرد فرهنگ شماره29 صص: 61-92.
غفاری، عبدالرسول. (1388). «البعد الجغرافی فی شعر دعبل الخزاعی او رحلات دعبل و اسفاره». بحوث فی اللغه العربیه و آدابها. نصف سنویه لقسم اللغه العربیه و آدابها بجامعه اصفهان. رقم یک. صص:107-120.
الفاخوری، حنا. (1383). تاریخ ادبیات زبان عربی از عصر جاهلی تا قرن حاضر. ترجمه عبدالمحمد آیتی‌. چاپ ششم.  تهران: انتشارات توس.
قلی‌زاده، مصطفی. (1380). دعبل خزاعی شاعر دار بر دوش. قم: بوستان کتاب.
مسعودی، ابوالحسن علی ابن حسین. (1347). مروج الذهب. ترجمه ابوالقاسم پاینده. جلد دوم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مجلسی،محمدباقر بن محمدتقی.(1395) شرح وترجمه قصیده تائیه دعبل. تصحیح ؛تحقیق وتعلیق محمد لطف زاده . قم : دارالمجتبی. 
محمدزاده، مرضیه. (1386). امام علی بن موسی الرضا. چاپ چهارم. قم: انتشارت دلیل ما.
مرزبانی الخراسانی. (1413ق). مختصر أخبار شعراء الشیعة. چاپ دوم. بیروت: شرکة الکتبی للطباعة والنشر والتوزیع.
موسویان‌نژاد، خسرو. (1390). «اغراض شعری در دیوان‌ دعبل ‌خزاعی». پایان نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی.  دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه گیلان.
نظام‌زاده تهرانی، نادر؛ واعظ، سعید. (1378). نصوص من النثر و الشعر منذ صدر الاسلام حتی سقوط البغداد. تهران:  انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
 نیک‌منش، سمیرا. (1391). «بررسی محتوایی اسلوب رثا در اشعار کمیت، دعبل و محتشم کاشانی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه سیستان و بلوچستان.
  مختاری، قاسم؛ ابراهیمی،ابراهیم.(1392). «بینا متنیت قرآنی و روایی در شعر دعبل خزاعی». پژوهش‌های ادبی- قرآنی. سال اول. شماره اول. صص:53-76.
محمدی،مجید؛ عزیزی،کبری؛میرزایی،فرخنده.(1394).«بررسی تطبیقی سیمای امام رضاgدر شعر دعبل خزاعی و سیدحمیدرضا برقعی». ادبیات تطبیقی عربی – فارسی. سال پنجم. شماره 20. صص:59-81.
میرحسینی، محدثه. (1391). «جایگاه دعبل در شعر شیعی».  رشد آموزش معارف اسلامی. دوره 25. شماره 1. صص: 38-39.
نائمی، زهره. (1388). «نمادهای دینی در شعر شیعی (قرن اول تا پنجم هجری)».  مطالعات تاریخ اسلام.شماره 3 زمستان صص 127-146.