تبیین مولفه‌های هویتی بقاع متبرکه در شهرهای اسلامی ایرانی با رویکرد گردشگری زیارتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

چکیده
  بقاع متبرکه به‌عنوان مقاصدی معنوی برای سفرهای زیارتی و گردش‌ها در مقیاس‌های شهری و فراشهری، الگویی اسلامی ایرانی در تجلی هویت اسلامی ایرانی محسوب می‌شوند. از منظر هویت اسلامی ایرانی، بر بهره‌گیری از زمینه‌های موجود شهرها در ارتقای ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آن شهر تاکید می‌شود. امام‌زاده‌ها می‌توانند به‌عنوان یکی از این زمینه‌های ارزشمند، جاذبه‌ای برای زائران و گردشگران مذهبی باشند که از این رهگذر با ورود گردشگران مذهبی بر همگونی اجتماعی نیز تاکید و هویت اجتماعی شهر تقویت می‌شود. هدف این مقاله تبیین اهمیت زیارت و بقاع متبرکه به‌عنوان الگویی ایرانی اسلامی گردشگری مذهبی در ارتقای هویت ایرانی اسلامی برای شهرهای مذهبی و مطالعه راهکارهای کاربردی برای تقویت این رویکرد است. این پژوهش از نوع کیفی است که به روش توصیف و تحلیل محتوای متون و استدلال منطقی و شیوه‌های مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای انجام می‌شود. چنین رویکردی نیازمند برنامه‌ریزی‌ برای معرفی، ارائه خدمات، تأسیسات و تجهیزات مورد نیاز به‌ویژه مجموعه‌های اقامتگاهی، طراحی و توسعۀ زمینه‌گرای امامزاده‌ها خواهد بود. در بُعد فرهنگی و اجتماعی جاذب افراد و گروه‌های جامعه در فضایی واحد و القای حس‌ و حال مذهبی و روحانی، نماد پایدار فرهنگی و بستر بی‌بدیل نمایشگر هویت اجتماعی محسوب می‌شود. این امر باعث پایداری فرهنگی و اجتماعی شهرها می‌شود و موجبات تقویت امنیت روانی، اجتماعی و فرهنگی جامعه را فراهم می‌آورد. هویت ایرانی اسلامی سکونتگاه‌های زیارتی می‌تواند بر اساس امامزاده‌ها به عنوان قلب تپنده شهرها و روستاها مطالعه شود. حرم‌های مطهر امامزادگان ضمن تداوم حیات پایدار از طریق آیین زیارت، در مناسبت‌های خاص به کانون برگزاری آیین‌ها و سنت-های دینی و مذهبی به‌ویژه جشن‌ها، اعیاد و عزاداری‌های تبدیل می‌شود. در بعد کالبدی، امامزاده‌ها، در نقاط کلیدی و ساختاری شهرها و روستاها قرار دارد. در این راستا ارتباط و اتصال فضاهای امامزاده با اجزا و عناصر پیرامون خود به‌ویژه شبکۀ معابر و مسیرهای اصلی و فرعی، مساجد، بازارها و محله‌های پیرامونی، حائز اهمیتی قابل توجه در طراحی شهری سکونتگاه‌های مذکور است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابن بابویه، ابوجعفر محمد بن علی. (1404ق). من لا یحضره الفقیه. به کوشش علی اکبر غفاری. قم: نشر گوناگون.
ابن‌ بطوطه. (1370). سفرنامه ابن بطوطه. ترجمه محمدعلی موحد. تهران: انتشارات آگاه.
ابن ‌فندق. (1361). تاریخ بیهق. بی‌جا: کتابفروشی فروغی.
ایازی، سیدعلی نقی. (1400). «بایسته‌های ادب حضور در زیارت با رویکرد مبتنی بر نظریه زمینه‌ای (مطالعه موردی حرم رضوی)». پژوهشنامه حج و زیارت. سال ششم. شماره دوم. صص: 159-190.
ادیب، عباسعلی. (1370). هدیه‌العباد. اصفهان: انتشارات صغیر.
بهرامی‌کیان، زهرا؛ اکبری، علی. (1401). «تحلیل امر ذهنی در نشانه‌شناسی مکان به‌مثابه مبنای مداخله در اماکن مقدس (نمونه موردی: حرم حضرت عبدالعظیم)». پژوهش‌های معماری اسلامی. 10(3). صص: 69-85.
جعفریان، رسول. (1380). تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری. قم: انتشارات انصاریان.
جوادی آملی، عبدالله. (1394). مفاتیح‌الحیاه. چاپ اول. ویراست دوم. قم: نشر اسرا.
حسینی جلالی، محمدحسین. (1379). مزارات اهل البیت و تاریخها. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
حیاتی، حامد؛ گمراوی، کاظم. (1400). «گونه‌شناسی و بررسی تطبیقی معماری بقاع متبرکه دوره اسلامی (مطالعه موردی: بقاع تاریخی شهرستان شوشتر)». اندیشه معماری. 5(9). صص: 40-54.
دلبری، شهربانو. (1392). «توجه جغرافیدانان مسلمان به زیارت و دیدار مشاهد متبرکه». نخستین کنگره بین‌المللی امامزادگان. سازمان اوقاف و امور خیریه استان اصفهان و دانشگاه اصفهان. جلد دوم. صص: 747-769.
زجاجی، مجید. (1392). «اهمیت زیارت ائمه هدی و امامزادگان عظیم‌الشان». نخستین کنگره بین‌المللی امامزادگان. سازمان اوقاف و امور خیریه استان اصفهان و دانشگاه اصفهان. جلد دوم. صص: 659-682.
سلطان‌زاده، حسین. (1373). روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
سجادی، علی. (1392). «خاستگاه تاریخی بناهای آرامگاهی استان خوزستان در دوره اسلامی». نخستین کنگره بین‌المللی امامزادگان. سازمان اوقاف و امور خیریه استان اصفهان و دانشگاه اصفهان. جلد دوم. صص: 817-845.
سیدیان، سیدعلی. (1401). «رهیافتی بر اسـتخراج الگوی توسعه بقاع متبرکه امامزادگان در اسـتان مازندران، مطالعه موردی: تهیه طرح جامع آستان مبارکه امامزاده حسنg هادی شهر». طرح پژوهشی خاتمه یافته در دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران.
شادقزوینی، پریسا. (1393). «تجلی باورهای شیعی در مضامین عاشورایی دیوارنگاره‌های بقاع متبرک گیلان». شیعه‌شناسی.  12(45). صص: 131-156.
شوشتری، نورالله. (1409). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: انتشارات آیه‌الله مرعشی.
طبری، محمد بن جریر. (1387). تاریخ الامم و الملوک. بیروت: انتشارات دارالتراث.
غروی، مهدی. (1376). آرامگاه‌ها در گستره فرهنگ ایرانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
غیاثی، مهدی. (1397). «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی». پژوهشنامه حج و زیارت. سال سوم. شماره دوم. صص: 137-168.
فرگاس، جوزف پی. (1379). روا‌ن‌شناسی تعامل اجتماعی (رفتار میان‌فردی). ترجمه خشایار بیگی و مهرداد فیروزبخت. تهران: انتشارات ابجد.
قاعدان، اصغر. (1382). عتبات عالیات. تهران: موسسه فرهنگی هنری مشعر.
قمی، حسن. (1361). تاریخ قم. به کوشش سیدجلال تهرانی. تهران: نشر توس.
گدار، آندره. (1366). آثار ایران. جلد دوم. ترجمه سروقد مقدم. مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
محمدی ‌ری‌شهری، محمد. (1381). میزان‌الحکمه. ترجمه حمیدرضا شیخی. قم،: انتشارات دارالحدیث.
مرعشی، سید ظهیرالدین. (1363). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. تهران: نشر گستره.
منتظرالقائم، اصغر. (1388). تاریخ امامت. قم: انتشارات معارف.
ـــــــــــــــــــــــ . (1392). «جایگاه امامزادگان در نظام‌سازی فرهنگی تمدن نوین اسلامی». نخستین کنگره بین‌المللی امامزادگان. سازمان اوقاف و امور خیریه استان اصفهان و دانشگاه اصفهان. صص: 122-142.
مقدادی، زهرا؛ حسینی (ژرفا)، سید ابوالقاسم؛ ندیمی، هادی؛ نواب، محمدحسین. (1401). «استانگی در معماری بررسی ارتباط و تاثیر مناسک زیارت بر کالبد معماری حرم رضوی با تاکید بر آستانه های ورودی». پژوهشنامه حج و زیارت. سال هفتم. شماره سوم. صص: 105-144.
مولائی، اصغر.  (1395). «گردشگری مذهبی در مسیر هجرت امام رضا g در ایران». پژوهشنامه خراسان بزرگ. 7(23). صص: 89-104.
ــــــــــــــــــــ .  (1398). «بازشناسی جایگاه حرم امام‌زادگان در هویت شهری با تاکید بر سبک زندگی ایرانی اسلامی». پژوهش‌نامه سبک زندگی. 5(8). صص: 27-50.
ــــــــــــــــــــ . (1400 الف). «تبیین ابعاد و راهبردهای ارتقای معنویت در شهرهای زیارتی با تاکید بر بقاع متبرکه». فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. 6(1). صص: 177-193.
ــــــــــــــــــــ . (1400 ب). «تبیین ابعاد و راهبردهای ارتقای معنویت در شهرهای زیارتی با تأکید بر بقاع متبرکه». فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. 6(1). صص: 178-193.
موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت b. (1404). سخنان علامه طباطبایی درباره امام رضا g. قابل دسترسی در پایگاه https://ahlolbait.com.
هیلن براند، روبرت. (1389). «مقابر». گرداورنده محمد یوسف کیانی. معماری ایران (دوره اسلامی). ترجمه کرامت‌الله افسر. تهران: انتشارات سمت. صص: 58-118. 
ــــــــــــــــــــــــــــ . (1387). معماری اسلامی. ترجمه باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی. تهران: انتشارات روزنه.