کاربستِ «شبکه معنایی تفکر» در سیره و تعالیم امام رضا (علیه السلام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران

2 کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران

چکیده
در دنیای پیچیده و چند مجهولی معاصر و بیش از هر زمان دیگری، نیاز به تفکر عمیق، چند وجهی و چند لایه ای احساس می‌شود. هدف اصلی این پژوهش، تبیین اهمیت تفکر شبکه ای به عنوان ابزاری کلیدی در رشد فردی و اجتماعی، مبتنی بر واکاوی سیره و تعالیم امام رضا علیه السلام در ترویج فرهنگ تفکر حقیقی است.
در این مقاله با بررسی مفهوم تفکر و انواع آن در ادبیات علمی معاصر و همچنین با معناشناسی آن در سیره امام رضا علیه السلام، نتیجه گرفته شده است که اولاً تفکر اساسی در سیره ایشان نهادینه سازی اندیشه و تفکر قرآنی است. ثانیا این تفکر در تضاد یا تنافی با استدلال‌های منطقی و تحلیلی در دنیای متعارف علمی از جمله تفکر تحلیلی، انتقادی، منطقی، سیستمی، خلاقانه و تفکر آینده نگر نیست بلکه این «تفکر حقیقیِ قرآن بنیاد»، بالاتر از استدلال‌های مذکور بوده که جایگاه آن در قلب انسان است به نحوی که عقل و قلب در بالاترین مراتب خود به اتحاد می‌رسند. در حقیقت، حضرت رضا علیه السلام به «ارتباط نظام مندِ قلب، زبان و تفکر» اشاره می‌ فرمایند. طبق این بیان، قلب محل اصلی تفکر و تعقل است که تمام اعمال و کلام انسان از آن ناشی می‌شود.
راهکارهای ترویج این نوع تفکر در اموری مانند یاد خداوند متعال، محاسبه نفس، پاکسازی قلب از آلودگی‌ها، تفکر در آیات الهی و خلقت، صبر و شکیبایی در برابر شدائد زندگی، دعوت به پرسشگری، انعطاف در پذیرش حقیقت و پرهیز از جمود فکری، یادآوری مرگ، بیان فلسفه احکام و سکوت است که به نوعی سایبان و چتری فراگیر بر دیگر انواع تفکر مانند تفکر منطقی، انتقادی، راهبردی، سیستمی، خلاقانه، معناگرا و...تلقی می شود زیرا این امور به تفکر روح و معنایی بی پایان بخشیده و آن را از محدودیت و تنگنای دنیایی و ماتریالیستی رها می کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1398). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1378). عیون اخبار الرضا. ج2. تهران: نشر جهان.
ابنحیون، نعمان بن محمد. (1383). دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام عن أهل بیت رسول الله علیه و علیهم افضل السلام. قاهره: دارالمعارف.
ابن شعبه حرانی، ابومحمد. (1387). تحف العقول عن آل الرسول. ترجمه صادق حسن زاده. قم: آل علیg.
ابن عربی، محمدبن علی. (1365ق). فصوص الحکم. مصر: دار الاحیاء الکتب العربیه.
 ابن منظور. (1372). لسان العرب. ج10. بیروت: انتشارات دار صادر.
اصفهانی، فاطمه ؛ هاشمی، ریحانه سادات. (1396). «تحلیل استشهادات قرآنی امام رضا علیg در بحث اراده الهی در مناظره با سلیمان مروزی». اندیشه های قرآنی متفکران معاصر. دوره 4. شماره123. صص: 131-154.
بهبودی، محمدباقر؛ سپهر، عباسقلی. (1348). ناسخ التواریخ: احوالات حضرت علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثناء. تهران: اسلامیه.
 جعفریان، رسول. (1370). حیات فکری و سیاسی امامان شیعه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. (1388). «فضیلت عقل از منظر علیبن موسیالرضاg». مجله الکترونیکی  اسراء. شماره 6. صص: 19 -34.
 ــــــــــــــــــــــــــــــــ  .(1390). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
 جوهری فارابی، اسماعیل بن حماد. (1364). الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه. ج2. بیروت: دارالعلم للملایین.
حسنزاده آملی، حسن. (1364). الهی نامه. قم: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
حسینی قزوینی، سیدمحمد. (1385). موسوعه الامام الرضاg. قم: مؤسسه ولی العصرg للدراسات الإسلامیة.
حکیم، سیدمحمدباقر. (1384). امام رضا gو ولایتعهدی: تحلیل سیاسی و اجتماعی. قم: نشر دارالکتاب.
حکیمی، محمدرضا. (1375). مکتب تفکیک. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حویزی، عبدعلی بن جمعه. (1373). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
خامنهای، محمد. (1383). حکمت متعالیه و صدرا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
خمینی، روحالله. (1350). آداب الصلاه. قم: انتشارات حفظ و تنظیم آثار امام خمینی(ره).
دکارت، رنه. (1348). روشنگری تفکر. ترجمه علیاکبر فروغی. تهران: کانون تألیف و ترجمه.
دلشاد تهرانی، مصطفی. (1391). امام رضا g و استراتژی سیاسی در دربار مأمون. تهران: سروش.
دهخدا، علی اکبر. (1319). لغتنامه دهخدا. تهران: انتشارات دهخدا.
دیویی، جان. (1910). چگونه میاندیشیم؟. پاریس: دانشگاه پاریس.
سیدکلان، سیدمحمد؛ صحرانورد، بهنام. (1402). «سنتزپژوهی تبیین مناظرات رضوی با تحلیل جریانشناسی آن». فرهنگ رضوی. 11 (41).صص:93– 118.
شریف القرشی، باقر. (1988). الإمام علی بن موسی الرضا، سیرته و حیاته. بیروت: دارالتراث.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1363). المیزان فی تفسیر القرآن. ج3. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبائی.
عباسنژاد، محسن. (1393). امام رضا و مناسبات دین و عقل. مشهد: بنیاد پژوهشهای قرآن حوزه و دانشگاه.
عطاردی، عزیزالله. (1391). مسند الإمام الرضا. تهران: عطارد.
ــــــــــــــــــــــــ . (1388). آثار و اخبار امام رضاg. تهران: عطارد.
علم الهدی، محمد باقر. (1400). «سه توصیه مهم امام رضا g برای زندگی مومنانه». کانون خدمت رضوی. لینک دسترسی: HYPERLINK «https://search.eitaa.com/?url=https://aqrt.ir/portal/?p=8567» https://aqrt.ir/portal/?p=8567
طب الرضا (طب وبهداشت از امام رضاg. (1381). منسوب به امام امام رضا g. مترجم: نصیرالدین امیرصادقى. تهران: معراجی.
علوی مهر، حسین. (1395). نشانی بهشت :چهل درس زندگی از نگاه امام رضاg. مشهد: انتشارات به نشر.
غزالی، ابوحامد. (1363). تهافت الفلاسفه. ترجمه علیاصغر حلبی. قم: زوار.
فتاحی، فرج؛ مرادی، زینب؛ آزادنیا، مریم؛ آزادنیا، فریبا. (1402). «تربیت عقلانی در سیره امام رضا g». اولین همایش بین المللی علوم سیاسی، حقوق و حوزه های دینی و مذهبی با رویکرد نگاهی به آینده.
فقه الرضا. (1389). المنسوب الی الامام الثامن علیبنموسی الرضا g. تحقیق: رحمت الله رحمتی نیلچی اراکی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
کارخانه، علی. (1392). سیره سیاسی امام رضاg و تحلیل مسئلة ولایتعهدی. قم: بوستان کتاب.
کدیور، محسن. (1390). فقه اهل بیت و ولایتعهدی امام رضا g . قم: اندیشه.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1407ق). اصول کافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحارالانوار. تهران: مؤسسة الوفاء.
مفید، محمد بن محمد. (1388). الإرشاد فی معرفة حُجج الله علی العباد. ج 2. قم: سرور.
مطهری، مرتضی. (1397). آشنایی با قرآن. تهران: صدرا.
مظفر. محمدرضا. (1326). المنطق. بغداد: مطبعة التفیض.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نصر، سیدحسین. (1402). فلسفه اسلامی از آغاز تا امروز. تهران: جامی مصدق.
هاشمی، خدیجه. (1387). «خردورزی از دیدگاه امام رضاg». مجلات تخصصی نور. 3(8). صص: 9-12.