بازخوانی گزارش‌های جغرافی‌نویسان کلاسیک و سفرنامه‌نویسان از شهادت و مدفن ‌امام‌رضا(ع) از آغاز تا پایان عصر قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای تاریخ اسلام، گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران

2 استادیار گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی ،شاهرود، ایران

3 استادیار گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران

چکیده
سفرنامه‌نویسان ایرانی و غیرایرانی گزارش‌های متفاوتی از واقعۀ شهادت و پس از آن دفن پیکر هشتمین امام شیعیان در سرزمین خراسان در سال 203 قمری بیان کرده‌اند. در این پژوهش به بازخوانی گزارش‌های جغرافی‌نویسان کلاسیک و سفرنامه‌‌نویسان داخلی و خارجی دربارۀ شهادت و مدفن ‌امام‌ رضا علیه‌السلام از قرن سوم تا پایان قرن سیزدهم قمری پرداخته می‌شود. جامعۀ پژوهش مورد مطالعه و بررسی 40 سفرنامه است. از این تعداد، 30 سفرنامه متعلق به سفرنامه‌نویسان غیرایرانی و 10 سفرنامه نیز متعلق به ایرانی‌هاست. روش تحقیق در این پژوهش به صورت کمّی و کیفی با رویکرد توصیفی مبتنی بر گزارش‌های برگرفته شده از سفرنامه‌ها و کتاب‌های جغرافی است. این پژوهش در صدد پاسخگویی به این پرسش است که واقعۀ شهادت و مکان دفن حضرت رضا علیه‌السلام در سفرنامه‌های اروپاییان و ایرانی‌ها چگونه توصیف شده است؟ یافته‌های این پژوهش حاکی است که جغرافی‌نویسان و سفرنامه‌نویسان تا پایان قرن یازدهم گزارش‌های اندک و ناقصی دربارۀ نحوۀ شهادت و محل دفن امام رضا g ذکر کرده‌اند. ایشان در گزارش‌های سده‌های اولیه پس از شهادت، نام قاتل یا عامل شهادت را به هر دلیل ممکن در سفرنامه‌های خود ذکر نکرده‌اند. پس از به قدرت رسیدن صفویان و قرار گرفتن مشهد به‌عنوان پایتخت مذهبی صفویان به‌تدریج نهاد مذهبی آستان قدس مورد توجه بیشتری قرار گرفت و حضور سفرنامه‌نویسان از این دوره تا انتهای دورۀ قاجاریه باعث شد تا گزارش‌های بیشتر و مبسوط‌تری از شهر مشهد و آستان قدس رضوی نوشته شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابن‌بابویه، محمد بن ‌علی‌. (1373). عیون‌أخبارالرضا. ترجمه و متن عیون ‌اخبار‌الرضا. مترجم: علی‌اکبر ‌غفاری. تهران: نشر صدوق.
امیرزاده، حسن. (1392). «سیمای زیارت(مشهد الرضا) و دشواری‌های آن در دوران قاجار از نگاه جهانگردان(1210-1344ق)». مشکوه. شماره 121. صص: 114-131.
 ابن ‌بطوطه، محمد بن ‌عبدالله. (1376). سفرنامه ابن ‌بطوطه. مترجم: محمدعلی موحد. تهران: سپهرنقش. 
ابودلف. (1354). سفرنامه ابودلف در ایران سال 341 هجری. ولادیمیر مینورسکی. ترجمه: سیدابوالفضل طباطبایی. تهران: نشر زوار.
ابن‌خلکان شافعی، ابوعباس شمس الدین محمد بن ‌ابی‌بکر. (1398ق). وفیات‌الأعیان و أنباء أبناء الزمان. بیروت: دارصادر.
ابن‌طقطقی. (1385). الفخری فی‌الآداب‌ السلطانیه و الدول اسلامیه. سوریه- حلب: دارالقلم العربی.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد. (1408ق). تاریخ ابن خلدون. بیروت: دارالفکر.
ابن حُوقل. (1366). سفرنامه ایران در صوره الارض. ترجمه و توضیح جعفر شعار. تهران، امیرکبیر.
اصفهانی، ابوالفرج. (1368ق). مقاتل الطالبیین. شرح و تحقیق: سیداحمد صَقر. لبنان. بیروت: موسسه الأعلمی للمطبوعات.
اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. (1368). مسالک وممالک. به اهتمام ایرج افشار. ویرایش دوم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
اولیویه. (1371). سفرنامه اولیویه. ترجمه محمد طاهری میرزا. به تصحیح غلامرضا ورهرام. تهران: انتشارات اطلاعات.
ایزدی مجد، نرگس. (1393). «خراسان از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی در دوره قاجاریه».  پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکده علوم انسانی.
ایزدی، محمد سعید؛ عسکری، نسیم؛ ناسخیان، شهریار. (1398). «خوانش ساختار معنایی و کالبدی حریم اماکن مقدس با استناد بر سفرنامه‌های قرن پنجم تا چهاردهم هجری قمری». مطالعات شهر ایرانی اسلامی. سال دهم. شماره 38. صص: 21-36.
بارتولد، ولادیمیر. (1358). تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور. تهران: انتشارات توس.
بارنز، آلکس. (1366). سفرنامه بارنز سفر به ایران در عهد فتحعلی شاه قاجار. مترجم: حسن سلطانی‌فر. مشهد: به‌نشر.
بایرون، رابرت. (1381). سفر به کرانه‌های جیحون. ترجمه: لیلا سازگاری. بی‌جا: انتشارات  سخن.
باست، جیمز. (1398). ایران سرزمین ائمه: شرح مسافرت و اقامت(1871-1885م). ترجمه نوید فاضل بخششی. مشهد: به‌نشر.
بنی‌اقبال، ناهید؛ حیدری، آزاده. (1388). «تحلیل محتوای سفرنامه‌های ترجمه شده سیاحان انگلیسی درباره ایران»، دانش‌شناسی(علوم کتابداری و اطلاع رسانی و فناوری اطلاعات). دوره 2. شماره6 . صص: 11-24.
بلاذری، احمدبن یحیی. (1338). انساب الاشراف. محمودی، محمدباقر. مصر: دارالمعارف.
بهرام‌زاده، محمد؛ دادبخش، مسعود. (1398). «سفرنامه‌ها و سفرنامه‌نویسان دوره صفویه». مطالعات ایران‌شناسی، سال پنجم. شماره 15. صص: 5-22.
حاتمی‌نژاد، ‌‌‌حسین. (1384).«سیر تحولات‌ کالبدی‌ مشهد». اطلاعات ‌جغرافیایی(سپهر). دوره چهاردهم. شماره 55. صص: 26-33.
حُدود ‌العالم ‌مِن ‌المشرق‌ اِلی ‌المغرب. (1372). به کوشش منوچهر ستوده. تهران:کتابخانه طهوری.
حسینی عاملی، جعفرمرتضی. (1377)، زندگی سیاسی هشتمین امام حضرت علی بن موسی الرضا. ترجمه خلیل خلیلیان. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
مُجمل التواریخ و القصص. (1384). تصحیح: ملک الشعراء بهار. بی‌جا. بی‌نا.
تاورنیه، ژان باتیس. (1336). سفرنامه تاورنیه. ترجمه ابوتراب نوری. انتشارات کتابخانه سنائی و تائید اصفهان.
خانیکوف، نیکولای ولادیمیروویچ. (1375). سفرنامه خانیکوف. گزارش سفر به بخش جنوبی آسیای مرکزی. ترجمه اقدس یغمایی و ابوالقاسم بی‌گناه. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
دالمانی، هانری رنه. (1378). از خراسان تا بختیاری. ترجمه غلامرضا سمیعی. تهران: نشر طاووس.
دریکوندی،‌‌ رضا؛ خاکرند، شکرالله. (1399). «جایگاه بارگاه رضوی در منازعات سیاسی مذهبی میان صفویان و ازبکان در عصر اول حکومت صفوی(907-1038ق). فرهنگ رضوی. سال هشتم. شماره 31. صص: 31-53.
ریچاردز، فرد. (1343). سفرنامه فرد ریچاردز. ترجمه مهین‌دخت صبا. تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
رینگنبرگ، پاتریک. (1402). مشهد در آینه‌ سیاحان اروپایی. ترجمه محمود بهفروزی، انتشارات جامی(مصدق).
سایکس، سرپرسی. (1363). سفرنامه ژنرال سرپرسی سایکس یا ده هزار میل در ایران. ترجمه حسین سعادت نوری. موسسه گسترش فرهنگ و مطالعات.
سانسون. (1364). سفرنامه سانسون. ترجمه تقی تفضلی. تهران: بی‌نا.
شهاب الدین، عبدالله خوافی. (1370). جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، به تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات.
شیندلر، آلبرت هوتوم. (2536). سه سفر نامه(هرات، مرو، مشهد). به کوشش قدرت الله زعفرانلو. چاپ دوم. تهران: انتشارات توس.
طاهرنیا، بهروز. (1376). مشهد از نگاه سیاحان از 1600 تا 1914 میلادی. مشهد: آستان قدس رضوی.
طاهری، ابوالقاسم. (1348). جغرافیای تاریخی خراسان از نظر جهانگردان. تهران: انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.
طاهری، فرهاد. (1386). «جلوه رضوی در مهم‌ترین سفرنامه‌های غربیان در دوره قاجار و اوایل پهلوی». تاریخ معاصر ایران. شماره 43. صص: 103-124.
طبری، محمد بن جریر بن رستم. (1395). دلائل الامامه. تهران: موسسه البعثه.
فاطمی، شیما سادات. (1393). «نگرشی بر اماکن مقدس و متبرکه و آداب زیارت از نگاه سیاحان اروپایی دوره قاجار(1210-1344ق)». روزگاران. سال دوازدهم. شماره 121. صص: 113-148.
عطائی، محمدرضا. (1392)، امام رضا g در آثار دانشمندان اهل سنت. مشهد: به‌نشر.
فضل الله، محمد جواد. (1381). تحلیلی از زندگانی امام رضاg. ترجمه سیدمحمد صادق عارف. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
قصابیان، محمدرضا. (1377). تاریخ مشهد از پیدایش تا آغاز دوره افشاریه. نشر انصار.
قندوزی حنفی، سلیمان بن ابراهیم. (1294ق). ینابیع الموده لذوی القربی. قم: دارالاسوه.
کرزن، جرج ناتانیل. (1367). ایران و قضیه ایران. ترجمه: ع. وحید مازندرانی. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
کلاویخو، گنزالز. (1344)، سفرنامه کلاویخو. مترجم: مسعود رجب‌نیا. چاپ دوم. بنگاه ترجمه و نشرکتاب.
کُلینی، محمد بن یعقوب. (1401ق). الکافی. تصحیح علی اکبر غفاری. دارالتعارف بیروت.
کمپفر، انگلبرت. (1400). سفرنامه کمپفر به ایران. مترجم: کیکاووس جهانداری.  انتشارات خوارزمی.
گروه دائره المعارف آستان قدس رضوی. (1393). دائره المعارف آستان قدس رضوی، مشهد.
لسترنج،‌گ. (1393). جغرافیایی تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه: محمود عرفان، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
مطهری، مرتضی. (1383). سیری در سیره ائمه اطهارb. تهران: انتشارات صدرا.
مفید، محمد بن محمد. (1414ق). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. بیروت: دارالمفید.
مَقْدِسی، ابو عبدالله محمد ابن احمد. (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. ترجمه علینقی منزوی. تهران: شرکت مولفان و مترجمان. 
مک گِرگُر، سی. ام. (1366). شرح سفری به ایالت خراسان و شمال غربی افغانستان در 1875م. ترجمه مجید مهدی‌زاده. مشهد: آستان قدس رضوی.
میرزایف، عبدالغنی. (1353). «تصویر شهر مشهد و حرم مطهر امام رضاg در سفرنامه واضح». مطالعات اسلامی. شماره 12. صص: 1-13.
وامبری، آرمینیوس. (1372). زندگی و سفرهای وامبری دنباله سیاحت درویشی دروغین. ترجمه محمد حسین آریا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
وولفسن، مادام. (1309). ایرانیان در گذشته و حال. ترجمه میرزاحسین خان انصاری. طهران: خاور.
ویشارد، جان. (1363). بیست سال در ایران. ترجمه علی پیرنیا. تهران: انتشارات نوین.
یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب. (1371). تاریخ یعقوبی. ترجمه محمد ابراهیم آیتی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ییت، ادوارد چارلز. (1365). سفرنامه خراسان و سیستان. مترجم: مهرداد رهبری و قدرت الله روشنی. ناشر: یزدان.