بازچینشی در ویژگی های علم امام بر اساس تبیین تاثیر هبه الهی در کمیت و کیفیت دانش امام (مطالعۀ موردی: روایت امام رضا (ع) در مرو)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی (وابسته به جامعه الزهرا(س)) و مدیر گروه پژوهشی امامت پژوهشگاه مطالعات اسلامی، قم، ایران

چکیده
روایت بلند امام رضا علیه ­السلام در مرو یکی از عمیق‌ترین و کامل‌ترین روایات در خصوص مقام امامت است. مسئلۀ این مقاله، رأی مشهور در خصوص ویژگی‌های دانش امام، برشمردن ویژگی‌هایی در عرض یکدیگر است که شامل موهبتی، حضوری، خطاناپذیر، استکمال­ پذیر، تفصیلی، شأنی یا فعلی و قطعی است. ادعای مقالۀ حاضر این است که موارد مذکور، ویژگی‌هایی در عرض یکدیگر برای دانش امام نیستند، بلکه علم امام، دانشی با ویژگی موهبتی است که یک ویژگی بسیط محسوب شده و جامع دیگر ویژگی­ هاست؛ بنابراین دیگر ویژگی‌های علم امام از موهبتی بودن این علم منشعب شده ­اند. نیز موهبتی بودن، موجب کمیّت و کیفیّت خاص در دانش امام می ­شود. به این صورت که هبه الهی، کمیّت علم امام را تفصیلی و ازدیاد پذیر کرده و موجب کیفیاتی چون قطعی، خطاناپذیر، حضوری و بالفعل در علم امام است. پس در چینشی تازه باید به جای لفظ جمع ویژگی‌های علم امام به لفظی مفرد و بسیط با عنوان «علم موهبتی» اشاره کرد و خصایص این دانش را در تقسیمی جدید به خصایص کمی و کیفی تبویب کرد. این مقاله به روش تحلیلی بر اساس تحلیل آموزه­ های حدیث امام رضا علیه ­السلام و احادیث مفسر نگاشته شده و پس از اثبات ویژگی موهبتی بودن به‌عنوان ویژگی اصلی و بسیط به این سؤال پاسخ می­ دهد که هبه الهی چه تاثیری در کمیت و کیفیت علم امام دارد؟

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن أبی‌ زینب، محمد بن ابراهیم. (1376). الغیبة. تهران: نشر صدوق.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1376). الأمالی. چاپ ششم. تهران: کتابچی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1378 ق). عیون أخبار الرضا. تهران: نشر جهان.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1395). کمال الدین و تمام النعمة. چاپ دوم. تهران: اسلامیه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1403ق). معانی الأخبار. قم: بی‌نا.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. (1363ق). تحف العقول. چاپ دوم. قم: جامعه مدرسین.
ابن عبدالوهاب، حسین بن عبدالوهاب. (بی‌تا). عیون المعجزات. قم: مکتبة الداوری.
استرآبادی، علی. (1409ق). تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
اصفهانی، ابونعیم احمد بن عبدالله. (بی‌تا). حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء. قاهره: دار أم‌القراء للطباعة و النشر.
بستانی، فؤاد افرام. (1375). فرهنگ ابجدی. چاپ دوم. تهران: اسلامی.
تفتازانی، سعدالدین. (1409ق). شرح المقاصد. قم: افست قم.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. چاپ دوم. قم: بی‌نا.
شرح المصطلحات الفلسفیة. (1414ق). به تالیف جمعی از نویسندگان. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة.
جوادی آملی، عبدالله. (1396). رحیق مختوم. قم: اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1380). سرح العیون فی شرح العیون. قم: مؤسسه انتشارات قیام.
خویی، میرزا حبیب‌الله. (1400ق). منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغة. ترجمه: حسن حسن‌زاده آملی و محمدباقر کمره‌ای. چاپ چهارم. تهران: مکتبة الاسلامیة.
سهروردی، شیخ شهاب الدین. (1361). حکمه الاشراق. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
صفار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلیاللهعلیهم. چاپ دوم. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
طباطبایی، محمدحسین. (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی. جماعة المدرسین.
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الإحتجاج علی أهل اللجاج. مشهد: نشر مرتضی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1390ق). اعلام الوری بأعلام الهدی. چاپ سوم. تهران: اسلامیه.
عصاری، محمد جوادی؛ عشایری منفرد، محمد. (1399). «اوصاف علم امام در نهج البلاغه با پرهیز تعارض‌زدایی از ادله». پژوهشهای نهجالبلاغه. دوره 19. ش64. صص:37 -62.
فتال نیشابوری، محمد بن احمد. (1375). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: انتشارات رضی.
فیض کاشانی، محمدمحسن. (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی g.
قزوینی، ملاخلیل بن غازی. (1387). صافى در شرح کافی. قم: دار الحدیث.
قمی، علی بن ابراهیم. (1404ق). تفسیر القمی. چاپ سوم. قم: دار الکتاب.
کراجکی، ابوالفتح. (1421 ق). التعجب من أغلاط العامة. قم: دار الغدیر.
ــــــــــــــــــــــــ . (بی‌تا). کنزالفوائد. قم: بی‌نا.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 ق). الکافی چاپ چهارم. تهران: بی‌نا.
مازندرانی، ملاصالح. (1382ق). شرح الکافی  الأصول و الروضة. تهران: المکتبة الإسلامیة.
ماوردی، علی بن محمد. (1966 م). الأحکام السلطانیة. بیروت: دارالفکر.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار. چاپ دوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــــ . (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. چاپ دوم. تهران: بی‌نا.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الاختصاص. قم: لمؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
ملاصدرا(شیرازی)، محمد بن ابراهیم. (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. چاپ دوم. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ   . (1363). المشاعر. چاپ دوم. تهران: طهورا.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .(1380). المظاهر الإلهیة فی أسرار العلوم الکمالیة. قم: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .(1383). شرح أصول الکافی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث.
هاشمی، سیدعلی. (1396). ماهیت علم امام g (بررسی تاریخی و کلامی). قم:  مؤسسه آموزشی و پرورشی امام خمینی (ره).
ـــــــــــــــــــــــــ . (1400).  ویژگی های علوم ائمه g از دیدگاه علمای امامیه (از عصر غیبت تا دوران معاصر). قم: مؤسسه آموزشی و پرورشی امام خمینی (ره).
یارمحمدیان، محمدتقی. (1399). ازدیاد علم امام از دیدگاه کتاب و سنت. قم: بنیاد فرهنگی امامت.