جریان شناسی غلو و غالیان در عصر رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد ، مشهد، ایران

چکیده
غالیان و اندیشة افراطی آنان همواره در تاریخ اسلام ازجمله مباحث پر چالش و مسئله‌دار برای مسلمانان بوده است‌. از آنجا که بحث غلو در زیرمجموعة مباحث شیعی مطرح بود، ائمه(ع) همواره به‌شدت با آن مبارزه می‌کردند‌. آنان در سخنان و رفتارشان، غلو را مذموم می‌دانستند‌. از نگاه خردمندان و دلسوزان دینی این‌گونه رویه‌ها می‌تواند برای رکن نظام دینی خطرناک باشد‌. سؤال اصلی نوشتار حاضر این است که جایگاه غالیان و نظر و برخورد امام رضا(ع) با غالیان هم‌عصرشان چگونه بوده است؟ نتیجة بررسی‌ها نشان می‌دهد که امام هشتم(ع) با درک این واقعیت، در آموزش‌ به پیروان خویش سعی داشتند بر گرد افراط‌ها نگردند. در قرن دوم و اوایل قرن سوم ه. که نحله‌ها و تفکر انحرافی بسیاری، مسلمانان را احاطه کرده بود این امر نمونه‌های فراوان دارد‌. معرفت و شناخت امام و پیروی از دستورهایشان از نشانه‌های عرفان اسلامی به‌شمار می‌رود و غلو در این عرفان جایگاهی ندارد‌. این مقاله با در نظر گرفتن نمونه‌هایی چند از احادیث و اخبار تاریخی به شیوة توصیفی‌ـ تحلیلی  به پاسخ سؤال اصلی پرداخته است.  

کلیدواژه‌ها


ابن‌اثیر‌، عز‌الدین علی‌، (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن‌حوقل، ابی‌القاسم‌، (1992م). صوره الارض. بیروت: منشورات دار المکتبه الحیاه.
ابن‌کثیر‌، اسماعیل‌بن عمر‌، (بی‌تا). البدایه و النهایه. بیروت: مکتبه المعارف.
ابن‌منظور‌، (1408ق). لسان العرب. تعلیق علی شیری، چاپ اول، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
اردبیلی‌، محمد‌بن علی‌، (1403ق). جامع الرواه و ازاحه الاشتباهات عن الطرق و الاسناد. بیروت: دارالاضواء.
اشعری‌، ابو‌الحسن علی‌بن اسماعیل‌، (1362). مقالات الاسلامیین . مترجم محسن مویدی، تهران: امیرکبیر.
اشعری‌، ابو‌الحسن علی‌بن اسماعیل‌، (1370). المقالات و الفرق. مترجم محمد‌جواد مشکور و یوسف فضایی‌، تهران: عطایی.
اصفهانی، محمد‌تقی‌، (1414ق). لوامع صاحب قرانی. قم: اسماعیلیان.
بهبودی، محمد‌باقر‌، (1362). معرفه الحدیث و تاریخ نشره و تدوینه و ثقافته عند الشیعه الامامیه. تهران: علمی و فرهنگی.
حلی‌، محمد‌بن ادریس‌، (1411ق). السرائر. چاپ دوم، قم: الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
حیدر، اسد، (بی‌تا). الامام الصادق و المذاهب الاربعه. بیروت: دارالکتب العربی.
زبیدی، مرتضی، (1994م). تاج العروس. محقق علی شیری،  بیروت: دار الفکر.
شهرستانی‌، ابی الفتح محمد‌، (1972م). الملل و النحل. چاپ سوم، بیروت: دار المعرفه.
صدوق ، محمد‌بن علی، (1984م). عیون اخبار الرضا. الطبعه الاولی، بیروت: اعلمی للمطبوعات.
صدوق‌، محمد‌بن علی، (1377). عیون اخبار الرضا. به اهتمام مهدی حسینی لاجوردی، قم:
صدوق، محمد‌بن على، ‌‌(بی‌تا). الخصال. محقق علی‌اکبر غفاری، قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه.
طبرسی‌، فضل‌بن حسن‌، (1415 ق/ 1984م). مجمع البیان. چاپ اول، بیروت: اعلمی للمطبوعات.
طبری، محمدبن جریر، (1358ق). تاریخ الامم و الملوک. مصر: الاستقامه.
طوسی، ابوجعفر محمد، (1382). اختیار معرفه الرجال المعروف برجال الکشی. محقق محمد‌تقی فاضل میبدی و ابو‌الفضل موسویان‌، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
طوسی، ابوجعفر محمد، (1404ق). اختیار معرفه الرجال المعروف برجال الکشی. قم: آل البیت، مطبعه بعثت.
عیاشی‌، محمد‌بن مسعود‌بن عیاش سمرقندی‌، (بی‌تا). تفسیر عیاشی. محقق سید‌هاشم رسولی محلاتی‌، تهران: مکتبه العلمیه  الاسلامیه.
فیاض‌، عبدالله‌، (1406 ق). تاریخ الامامیه و اسلافهم من الشیعه منذ نشاه التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری. چاپ اول، بیروت: الاعلمی.
کلینی‌، ابی‌جعفر محمد‌بن یعقوب‌، (1377). الکافی. مصحح علی‌اکبر غفاری‌، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ماسینیون‌، لویی‌، (1374). انا الحق و عرفان حلاج (مصائب حلاج). مترجم سید ضیاء‌الدین دهشیری‌، تهران: جامی.
مجلسی‌، محمد‌باقر‌، (1403ق). بحار الانوار. چاپ سوم، بیروت: وفاء.
مدرسی طباطبایی، حسین، (1389). مکتب در فرایند تکامل. مترجم هاشم ایزدپناه، چاپ اول، تهران: کویر.
معارف، مجید، (1376). پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه. چاپ دوم، بی‌جا: ضریح.
معروف‌حسنی، هاشم‌، (1978 م). دراسات فی الحدیث و المحدثین. الطبعه الثانیه، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
مفید، محمد‌بن محمد‌، (1371). الاعتقادات. محقق عصام عبد‌السید، تهران: الموتمر العالمی لالفیه شیخ المفید. 
مفید، محمد‌بن محمد‌، (بی‌تا). الفصول المختاره من العیون و المحاسن. چاپ دوم، نجف: مطبعه الحیدریه.
نجاشی، احمد‌بن علی‌، (1407ق). رجال النجاشی. محقق موسی شبیری‌زنجانی‌، قم: جامعة مدرسین.
نوبختی‌، ابو‌محمد حسن‌بن موسی‌، (1355ق). فرق الشیعه. مصحح محمد صادق بحر‌العلوم‌، نجف: المکتبه الحیدریه.
ولهوزن، یولیوس، (1375). تاریخ سیاسی صدر اسلام شیعه و خوارج. مترجم محمود افتخار‌زاده‌، چاپ اول، قم: معارف اسلامی.