واکاوی کلامی و حکمی روایت ابن قیاما در مسئله استمرار حجت و حضور دو امام ناطق در زمان واحد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد،ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

3 دانش آموخته سطح 3 ، حوزه علمیه خراسان و دانشجوی دکترای مبانی نظری اسلام، دانشکده الهیات ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده
وجود حجت الهی در هر زمان و استمرار آن تا قیام قیامت از مسلمات اعتقادی شیعیان حتی نزد فرقه‌های منشعب شده است؛ از این رو، حتی واقفیّه و مخالفان امامت امام رضاg در ردّ ایشان از طریق همین اصل وارد شده و امامت حضرتش را انکار کرده‌اند؛ اما طی روایتی که در مقالۀ پیش رو تحلیل شده است، حضرت رضاg به منکران امامت خویش پاسخ داده‌اند. امامت امام رضاg یک بار پس از شهادت پدر بزرگوارشان مورد تردید قرار گرفت و به شکل‌گیری واقفیّه انجامید و بار دیگر فرزنددار نشدن آن حضرت در سنین بالا موجب بروز شک و تردید در برخی پیروان ایشان شد؛ به طوری که عده‌ای از آن‌ها به واقفیّه گرویدند؛ با وجود این،‌ عقیده قطعی به استمرار حجج الهی در باورهای شیعیان، به حدی بود که حتی واقفیّه نیز برای رسیدن به مقاصد خود چاره‌ای جز تطبیق اعتقاد انحرافی خود بر این باور اصیل نداشتند. این نوشتار ضمن بازخوانی روایت ابن بشار در بیان گفت‌وگوی ابن قیاما از گروه واقفیّه با امامg با رویکرد کلامی و حکمی به تبیین امامت بعد از ایشان پرداخته است. مسئلۀ خالی نبودن زمین از امام از دیدگاه کلامی از سویی و مسئله نبود دو امام ناطق در زمان واحد از منظر حکمی از سوی دیگر، دو نکتۀ مهم و اساسی در این مقاله است که ابن قیامای واقفی در گفت‌وگوی خود با امام رضاg به هر دو مسئله مذکور اذعان دارد. با توجه به نبود پیشینۀ معین در این زمینه، نوآوری این مقاله در آن است که به صورت میان رشته‌ای با دیدگاه کلامی و حکمی، به روش توصیفی تحلیلی، ضمن بررسی و تحلیل محتوایی حدیث مذکور و تحلیل شئون مختلف امامت، روشن می‌سازد که شأن ولایت تنها شأنی است که به‌عنوان حجت، به معنای واسطه در فیض الهی، استمرار داشته و در هر زمان تنها در یک فرد از اولیای الهی تجلی می‌کند و قابل تفویض به دو فرد در زمان واحد نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم.
‫ابن بابویه، محمد بن علی. (1395 ق). کمال‌الدین و تمام النعمه. چاپ دوم. تهران: اسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ .(1404 ق). الامامه و التبصره من الحیره. قم: مدرسه امام مهدی f.
‫ابن شهرآشوب، محمد بن علی. (1379). مناقب آل ابی‌طالب g. قم: علامه.
‫ابن ولید، علی. (1403 ق). تاج العقائد و معدن الفوائد. بیروت: موسسه عزالدین.
‫احمدی، عبدالله بن سلمان. (1416ق). المسائل و الرسائل المرویة عن الإمام أحمد بن حنبل فی العقیدة. ریاض: دار طیبه.
‫استرآبادی، محمدجعفر. (1382). البراهین القاطعه فی شرح تجرید العقائد الساطعه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
‫ امامت‌پژوهى (بررسى دیدگاه‌هاى امامیه، معتزله و اشاعره). جمعى از نویسندگان‌. زیر نظر دکتر یزدی مطلق. (1381). مشهد: انتشارات دانشگاه علوم اسلامى رضوى.
بغدادی، عبدالقاهر. (2003 م). اصول الایمان. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
‫جوادی آملی، عبدالله. (1396). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
‫حسینی شیرازی، سیدمحمد. (1410ق). القول السدید فی شرح التجرید. قم: دارالایمان.
‫حلی، یوسف بن مطهر. (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
‫حنفی، حسن. (بی‌تا). من العقیدة إلی الثوره. قاهره: مکتبة مدبولی.
‫خمینی، روح‌الله. (1391). ولایت ‌فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
سدهی اصفهانی، میرزا نعیم. (1947م). کلیات نعیم. بمبئی: انتشارات مصطفوی.
‫شرفی، احمد بن محمد بن صلاح. (1415 ق). عدة الاکیاس فی شرح معانی الاساس. صنعا: دارالحکمه الیمانیه.
‫صافی گلپایگانی، لطف‌الله. (1387). ولایت تکوینی و ولایت تشریعی. قم: مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله‌العظمی صافی گلپایگانی.
‫صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1360). الشواهد الربوبیه. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: انتشارات بیدار.
‫صفار، محمد بن حسن. (1404 ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد n. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
‫طباطبایی، سید محمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
‫طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.
‫‫ ـــــــــــــــــــــــــــــ.  (1390ق). اعلام الوری باعلام الهدی. تهران: اسلامیه.
‫طوسی، خواجه ‌نصیرالدین. (1407 ق). تجرید الاعتقاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
‫طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
‫ ـــــــــــــــــــــــــــــــــ .   (1414 ق). الرسائل العشر. قم: موسسه النشر الاسلامی.
‫علوی عاملی، میرسید محمد. (1381). علاقة التجرید. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
‫قاسم بن ابراهیم. (1421ق). مجموع کتب و رسائل القاسم بن إبراهیم الرسی. صنعا: مؤسسة الإمام زید بن علی.
‫قاسمی، ابوعبدالله حمیدان بن یحیی. (1424ق). مجموع السید حمیدان. صعده: مرکز اهل‌البیت للدراسات الاسلامیه.
الکاتب، احمد. (1998). تطور الفکر السیاسی الشیعی من الشوری الی ولایة الفقیه. بیروت: دارالجدید.
کشى، محمد بن عمر. (1363). رجال الکشی- إختیار معرفة الرجال‏ (مع تعلیقات میر داماد الأسترآبادی) قم: مؤسسة آل البیت b.
‫‫کلینی، محمد بن یعقوب. (1429ق). کافی. قم: دارالحدیث.
‫مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
‫محمدی گیلانی، محمد. (1421 ق). تکمله شوارق الالهام. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
‫مطهری، مرتضی. (بی‌تا). مجموعه آثار استاد شهید مرتضی مطهری. تهران: صدرا.
‫مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الارشاد. قم: کنگره شیخ مفید.
‫ ــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1413ق). الفصول المختاره. قم: کنگره شیخ مفید.
‫هلالی، سلیم بن قیس. (1405ق). کتاب سلیم بن قیس هلالی. قم: الهادی.
‫یحیی بن حسین. (1421ق). مجموع رسائل الإمام الهادی إلی الحق القویم یحیی بن الحسین بن قاسم بن إبراهیم. صنعا: موسسه الامام زید بن علی.