تحلیل نحو فضا در معماری جامع حرم‌ مطهر رضوی و تاثیر آن بر رفتار حرکتی زائران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دوره دکتری، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

2 دانشیار، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران,

3 پژوهشگر دکتری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده
مجموعۀ حرم ‌مطهر رضوی در طی دوره‌های مختلف تاریخی توسعه پیدا کرده و سبب پیچیدگی فضایی آن شده است؛ زائران بسیاری به دیدن این مجموعه می‌آیند و شناخت کاملی از فضا‌ها و مسیرهای حرکتی ندارند؛ از این‌رو، بهره‌گیری از قابلیت‌های محیط و فضای معماری برای حرکت و مسیریابی حائز اهمیت است. به همین دلیل، هدف این پژوهش شناخت پیکره‌بندی فضایی مجموعه در جهت مدیریت بهتر برنامه‌های داخل مجموعه است که سبب تسهیل رفتار حرکتی زائران می‌گردد و برای برنامه‌ریزان، مدیران، طراحان و زائران ضروری است. در این پژوهش از روش ترکیبی بهره گرفته شده است. در ابتدا با مطالعات اسنادی به موضوع نحوفضا، مؤلفه‌های آن و عوامل موثر بر حرکت طبیعی پرداخته شد. سپس به‏ صورت میدانی به تطبیق نقشه‌ و فضاهای قابل دسترس حرم‌ مطهر برای زائران اقدام شد و برای نخستین بار نقشۀ جامع حرم ‌مطهر به‌صورت یکپارچه تهیه شد و با نرم‌‏افزار UCL Depthmap مورد تحلیل قرار گرفت. مؤلفه‌های «هم‌پیوندی»، «ارتباط»، «عمق»، «حرکت‌طبیعی» و پارامتر‌های «خوانایی»، «انتخاب‌پذیری» و «سهولت‌‌دسترسی» که از نسبت مؤلفه‌ها ایجاد شده‌اند، بررسی و در نهایت با استدلال منطقی به تفسیر داده‌ها پرداخته شد. نتایج نشان می‌دهد شاخص «خوانایی» در بقعه و فضاهای پیرامونی آن دارای کمترین مقدار و صحن جامع ‌پیامبر اعظم‌(ص) دارای بالاترین مقدار است. همچنین «سهولت دسترسی» در فضاهای رواق امام خمینی(ره)، صحن جمهوری و صحن هدایت دارای کمترین مقادیر است. با توجه به شاخص «انتخاب‌پذیری» پیشنهاد می‌شود که در حوزه‌های پیرامونی حرم‌ مطهر‌، فعالیت‌های جمعی و مراسم‌ موقّت برگزار و فعالیت‌های انفرادی در فضای بقعه و فضاهای اطراف متصل به آن انجام شود. با استفاده از قابلیت محیط و ویژگی‌های فضایی شناسایی شده توسط نحو فضا از طریق تغییر در ساختار موجود، جانمایی فعالیت‌ها و تعریف حوزه‌های رفتاری مختلف به بهبود نظام حرکتی زائران منجر می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اکبری، امیر؛ زمانی، محبوبه و اسماعیلی، نویدرضا. (1401). «تجلی نگرش‌های شیعی در معماری و تزیینات رواق‌های حرم رضوی در دوران صفوی (با تکیه بر رواق حاتم خانی». فرهنگ رضوی. 10(40). صص: 65-105.
باوندیان، علیرضا. (1396). «شاخص‌های ارزشی مسجد گوهرشاد مشهد از منظر حکمت انسی». فرهنگ رضوی. 5(17). صص: 209-230.
‏‫‏‫بمانیان، محمدرضا؛ جلوانی، متین و ارجمندی، سمیرا. (۱۳۹۵). «بررسی ارتباط میان پیکربندی فضایی و حکمت در معماری اسلامی مساجد مکتب اصفهان (نمونه‌های موردی: مسجد آقانور، مسجد امام اصفهان و مسجد شیخ ‌لطف‌الله)». مطالعات معماری ایران. 5(9). صص: 141-157.
پنجه‌باشی، الهه. (1402). «مطالعه تحلیلی نقاشی صحن عتیق امام رضا g اثر محمود خان ملک‌الشعرا نقاش دوره قاجار (1228/1311ه.ق/1811-1893 م)». فرهنگ رضوی. 11(43). صص: 193-220.
پیوسته‌گر، یعقوب؛ حیدری، علی‌اکبر؛ کیایی، مریم و کیایی، مهدخت. (1396). «تحلیل فرایند مسیریابی با استفاده از روش نحوفضا در موزه هنرهای معاصر». هویت شهر. 30(11). صص: 45-58.
ثبات‌ثانی، رقیه؛ بلالی‌اسکویی، آزیتا؛ شقاقی، شهریار و ابراهیمی، احدنژاد. (1400). «بازتاب انقلاب اسلامی در معماری معاصر ایران در بازۀ زمانی 57-77 (نمونۀ موردی: حرم رضوی)». فرهنگ رضوی. 9(36). صص: 155-197.
‏‫چراغی‌فر، فائزه؛ سلطان‌زاده، حسین و قدوسی‌فر، هادی. (۱۴۰۲). «بازخوانی ادراک فضای سالمندان با تطبیق نقشه‌های نحوفضا و نقشه‌های شناختی مطالعه موردی: آسایشگاه سالمندان کهریزک». صفه. 33(101). صص: 35-48.
حمیدی راوری، فاطمه؛ تقدیر، سمانه و حصاری، پدرام. (۱۴۰۱). «بررسی و مقایسه پیکره‌بندی مسجد- مدرسه‌های دوره قاجاریه با استفاده از روش نحوفضا (نمونه موردی: شهر تهران)». اندیشه معماری. 6(12). صص: 78-100.
حق‌لسان، مسعود. (1402). «بهینه‌سازی طراحی فضایی ایستگاه‌های مترو شهری با استفاده از روش نحوفضا». معماری و شهرسازی آرمان شهر. 16(44). صص: 49-67.
حیدری، علی‌اکبر، قاسمیان اصل، عیسی و کیایی، مریم. (1396). «تحلیل ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایران با استفاده از روش نحوفضا مطالعه موردی: مقایسه خانه‌های یزد، کاشان و اصفهان». مطالعات شهر ایرانی اسلامی. 7(28). صص: 21-33.
‏‫خان حسین آبادی، عطیه. (1399). «مضامین کاشی‌‌نگاره‌های دورۀ قاجار در حرم مطهر رضوی (مطالعۀ تطبیقی کاشی‌‌نگارۀ معجزۀ حملۀ شیران به حمیدبن مهران با تصاویر چاپ سنگی)». فرهنگ رضوی. 8(29). صص: 95-134.
‏‫‏‫سلطانی‌فرد، هادی؛ مرادی، زهره سادات. (۱۳۹۵). «دگرگونی جایگاه مسجد جامع در پیکره‌بندی فضایی شهر اسلامی مورد مطالعه:‌ مسجد جامع شهر سبزوار». پژوهشهای معماری اسلامی. 4(2). صص: 107-123.
‏‫سهیلی، جمال‌الدین؛ عارفیان، انسیه. (۱۳۹۵). «تحلیل روابط اجتماعی-انسانی در فضاهای مسجد مدرسه‌های دورۀ قاجار قزوین بر اساس رویکرد نحوفضا». پژوهشهای جغرافیای انسانی. 48(3). صص: 475-491.
شایسته‌فر، مهناز. (1392). «بررسی محتوایی کتیبه‌های رواق‌های ساخته‌شده در حرم رضوی در عصر تیموری و صفوی». فرهنگ رضوی. 1(3). صص: 117-147.
شیرخانی، علیرضا؛ صحاف، محمد خسرو؛ فرکیش، هیرو و چوگانیان، داود. (۱۴۰۱). «بررسی تطبیقی ارتباط میان حکمت و چیدمان فضایی در معماری مساجد سنتی و معاصر با بهره گیری از نرم‌افزار «نحوفضا» (نمونه موردی: مساجد خراسان رضوی)». فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. 7(1). صص: 75-93.
‏‫صدری‌کیا، سمیه. (۱۳۹۴). «اصول توسعه کالبدی حرم مطهر رضوی با تاکید بر تحولات تاریخی قرن نهم هجری قمری. پژوهشنامه خراسان بزرگ. 6(18). صص: 47-60.
‏‫طاهر طلوع دل، محمدصادق؛ آزاد ارمکی، مرضیه و دیناروند، محمد. (۱۴۰۱). «عوامل فضایی احساس معنوی در محیط معماری حرم مطهر رضوی با بهره‌گیری از رویکرد روان‌شناسی رفتارگرا». مرمت و معماری ایران. 12(29)،. صص: 55-72.
‏‫عباس‌زادگان، مصطفی. (۱۳۸۱). «طراحی شهری: روش چیدمان فضا در فرایند طراحی شهری با نگاهی به شهر یزد». مدیریت شهری و روستایی. 9(3). صص: 64-75. ‎
‏‫ ‏‫عماد، فاطمه؛ موحد، خسرو؛ تقی‌پور، ملیحه و حیدری، علی‌اکبر. (۱۳۹۹). «بازشناسی اصول سلسله مراتب مکانی در مساجد سنتی ایران و تحلیل آن با روش نحوفضا (مطالعه موردی: مساجد شهر شیراز)». مطالعات هنر اسلامی. 17(40). صص: 250-267.
‏‫فلاح زرومی، زهرا؛ حمزه‌نژاد، مهدی. (۱۴۰۲). «بازشناسی مؤلفه های هویت بخش معماری در روند جهانی شدن و تبیین هویت معماری اسلامی در مواجهه با این عصر (با نگرش به تحلیل عناصر هویتی مسجد الحرام و حرم حضرت امام رضاg». پژوهشنامه خراسان بزرگ. 14(52). صص: 19-26.
فلکیان، نرجس؛ صفری، حسین؛ کاظمی، علی. (1400). «ریخت‌شناسی معماری معنامحور با استفاده از روش چیدمان فضا (مطالعه موردی: مسجد حکیم اصفهان)». نگرشهای نو در جغرافیای انسانی. 13(3). صص: 258-274.
‏‫کمالی‌پور، حسام؛ معماریان، غلامحسین؛ فیضی، محسن و موسویان، محمد فرید. (۱۳۹۱). «ترکیب شکلی و پیکره‌بندی فضایی در مسکن بومی: مقایسه‌ تطبیقی عرصه‌بندی فضای مهمان در خانه‌های سنتی کرمان». مسکن و محیط روستا. 31(138). صص: 3-16.
کلانتری، سعیده؛ اخلاصی، احمد؛ اندجی‌گرمارودی، علی و خلیل‌بیگی‌خامنه، آرمان. (1397). «تحلیل ارتباط میان ساختار فضایی و رفتار حرکتی کاربران به روش چیدمان فضا (مطالعه موردی: پردیس مرکزی دانشگاه تهران)». آمایش محیط. 11(43). صص: 215-234.
‏‫کیایی، مریم؛ پیوسته‌گر، یعقوب و حیدری، علی اکبر. (۱۳۹۶). «جایگاه پایه‌ای ایوان در ارتقاء راندمان عملکردی در مساجد». پژوهشهای معماری اسلامی. 5(1). صص: 68-83.
‏‫محمدی سیجانی، محمد هادی؛ جاویدی نژاد، مهرداد و منصوری، بهروز. (۱۴۰۰). «رمزگشایی هویت حرکتی در فضای مساجد تهران پس از دوره مشروطه با استفاده از تکنیک شبکه‌های محوری». جغرافیا (برنامهریزی منطقهای). 11(44).صص:820-841.
مصباح، فرشید؛ وثیق، بهزاد و مسعودی‌نژاد، مصطفی. (۱۴۰۲). «واکاوی مفهوم خلوت با تکنیک نحوفضا در سازمان فضایی خانه‌های روستایی؛ نمونه موردی: استان بوشهر». مسکن و محیط روستا. 42(181). صص: 3-18.
ملایی شمس، وجیهه؛ رضوانی، علیرضا و میرزاوزیری، مجید. (1400). «کاربرد و بسط نظریه گراف در روش نحو فضا تدوین مدل کاربردی تحلیل در معماری». مرمت و معماری ایران. ۱۱(۲۵). صص: ۱۵-۳۶.
‏‫‏‫منصوری، سیدتاج الدین؛ ضرغامی، اسماعیل. (۱۴۰۱). «تبیین رابطه انسان - محیط با استفاده از نقد مبانی نظری نحو فضا». انسان و محیط زیست. 20(1). صص: 159-181. ‎
‏‫مهدی‌نژاد، جمال‌الدین؛ عظمتی، حمیدرضا و صادقی حبیب‌آباد، علی. (۱۳۹۹). «بررسی ساختار مساجد سنتی، معاصر و پس از انقلاب اسلامی با روش نحوفضا (نمونه مورد مطالعه: مسجد جامع اصفهان، مسجد دانشگاه تهران، مسجد الغدیر، مسجد شهرک غرب)». مرمت و معماری ایران. 10(22). صص: 15-36.
‏‫مهرابیان، ساهره؛ صفری، حسین و سهیلی، جمال‌الدین. (۱۳۹۹). «مقایسه تطبیقی ریخت‌شناسی مدارس معاصر ایران با استفاده از روش چیدمان فضا». نوآوریهای آموزشی. 19(2). صص: 135-164.
‏‫میرسلامی، مهسا؛ عمرانی‌پور، علی. (۱۴۰۰). «شناخت مقرهای‌ جمعی-رفتاری مساجد بر اساس الگوی سینومرف رفتار کاربران و کالبد (مطالعه‌ موردی: مساجد حیاط مرکزی-ایوانی شهر قزوین)». فضای زیست. 1(1). صص: 1-20.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (۱۴۰۱). «واکاوی نقش فضاهای میانی در نظام توده - فضا و چگونگی آن بر نحوه رفتار جمعی (مطالعه موردی در عرصه‌های میانی مساجد قزوین)». علوم و تکنولوژی محیط زیست. 24(4). صص: 47-60.
‫نقره‌کار، عبدالحمید؛ حمزه‌نژاد، مهدی و دهقانی تفتی، محسن. (۱۳۸۹). «بررسی تأثیر محیط طبیعی بر رفتار و اخلاق از دید متفکران اسلامی و نتایج آن در طراحی محیط مصنوع». آرمانشهر. ۳(۵). صص: ۷۹-۹۶.
‏‫ورمقانی، حسنا. (۱۴۰۱). «تحلیل عوامل پیکربندی فضایی مؤثر بر قابلیت بازدیدپذیری اماکن تاریخی (نمونه مطالعه: مسجد عتیق قزوین و بافت پیرامون)». برنامهریزی و توسعه محیط شهری. 2(8). صص: 93-108. ‎‏‫
هدایتی، فاطمه؛ سهیلی، جمال‌الدین؛ رهبری‌منش، کمال. (۱۴۰۱). «تبیین رابطه فضاهای بینابین با خوانایی محیط در مساجد جامع دوران سلجوقی به روش نحو فضا. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی. 55(1). صص: 249-274.
‏‫همدانی‌گلشن، حامد. (۱۳۹۷). «تبیین رابطه پیکره‌بندی فضایی و تعاملات اجتماعی در طرح‌بندی محیط‌های مسکونی معاصر؛ کوی نارمک، کوی یوسف‌اباد و شهرک غرب». پایاننامه دکتری تخصصی رشته معماری. دانشگاه تهران.