گونه شناسی زائران حرم مطهر رضوی؛ مطالعه مروری نظامند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر گروه ادیان و مذاهب اسلامی بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی و دانش‌آموخته دکترای ادیان و عرفان، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

3 دانشیارگروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

چکیده
حرم مطهر امام رضا(ع)، مقدس‌ترین مکان زیارتی برای ایرانیان مسلمان به‌شمار می‌رود و عمیق‌ترین و ناب‌ترین تجارب زیارتی زائران در این مکان قدسی گزارش شده است. جایگاه این حرم، سبب شده تا مطالعات متعددی دربارۀ تجربۀ زیارت زائران این مکان مقدس انجام شود. فراوانی تحقیقات انجام شده، مرور نظام‌مند آن‌ها را ضروری می‌سازد و مقالۀ حاضر با این هدف نوشته شده است. به این منظور، 155 عنوان مقاله با موضوع کلی امام رضا(ع) و زیارت شناسایی شد و بر اساس راهبردهای پژوهش، 10 عنوان مقاله در موضوع گونه‌شناسی زائران، استخراج و از ابعاد مختلفی مانند روش تحقیق و شیوۀ جمع‌آوری داده‌ها، جامعۀ آماری، هدف و گونه‌شناسی زائران بررسی شد. سرانجام بر اساس این داده‌ها و یافته‌ها، علل تنوع در الگوها و گونه‌های زیارتی در میان زائران امام رضا(ع) که سوال و مسئله اصلی این مقاله است، بررسی شد تا الگوی جامعی از این مبانی ارائه دهد و گونه‌های متنوع زائران را ذیل آن‌ها دسته‌بندی کند. نتایج این بررسی نشان‌ می‌دهد که الف. روش غالب در این مطالعات، پدیدارشناسی است؛ ب. شیوۀ گردآوری داده‌ها، بیشتر بر مصاحبۀ عمیق با زائران متمرکز بوده است. اما از روش مطالعات مردم‌شناسی، مشاهدات و تجربۀ‌ زیسته این نویسندگان، بررسی دل‌نوشته‌ها، عریضه‌ها و سفرنامه‌ها نیز استفاده شده است؛ ج. حداقل جامعه آماری 6 نفر و حداکثر 30 نفر بوده است؛ د. هدف مشترک بیشتر نویسندگان بررسی و فهم کنش زیارت از منظر زائران حرم مطهر رضوی و سنخ‌شناسی آنان بوده است؛ ه. گونه‌شناسی زائران به صورت‌های مختلفی ارائه شده که ناشی از وجود منظرهای متنوع نویسندگان است. برخی از منظر الگوهای دینداری و برخی از منظرهایی چون میزان بهره‌گیری از خدمات، تجربۀ دینی و تجدد و مدرنیته به دسته‌بندی زائران پرداخته‌اند. از منظر الگوهای دینداری، سبک‌های زیارتی به مکتبی، سنتی، روشنفکرانه، مناسکی، مناسبتی، کارکردگرا، معنا‌گرا تقسیم شده است. از منظر فضای تجدد و مدرنیته، گونه‌های زیارتی به مجازی، زنانه، کلان شهر، سنتی و مدرن و از منظر میزان بهره‌گیری از خدمات، زائران به سنخ‌های زائران کم‌سفر غیرمنفرد یا گردشگری نیمه نهادی، زائران پرهزینه کوتاه‌سفر یا گردشگر نیمه‌نهادی و زائران کم‌هزینه کثیرالسفر گردشگر غیر‌نهادی تقسیم شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آذربایجانی، مسعود؛ موسوی اصل، مهدی. (1387). درآمدی بر روانشناسی دین. تهران و قم: انتشارات سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
آویارد، هلن. (1390). چگونه یک تحقیق مروری انجام دهم؟. ترجمه پوریا صرامی‌فروشانی و فردین‌ علی‌پورگراوند. تهران: جامعه‌شناسان.
پویافر، محمد رضا. (1397). «سنخ‌شناسی زیارت؛ مطالعه‌ای در میان زایرین حرم رضوی». جامعهشناسی ایران.(19)3. صص: 78-107.
ــــــــــــــــــــــــــــــ .( 1398). «پدیدارشناسی تجربۀ زیارت؛ مطالعه‌ای در حرم امام رضا g». علوم اجتماعی.(26) 85.صص: 165-200.
زردموی، شاپور.(1394). «پدیدارشناسی تجربی زیارت» ارائه شده در اولین کنفرانس بین المللی گردشگری و معنویت. تهران.
سبحانی، جعفر.( 1362). خدا و امامت. قم: دفتر سازمان تبلیغات اسلامی.
سلمان‌نژاد، مرتضی. (1392). جستاری در ادعیه رضویه با تأکید بر «الصحیفه الرضویه الجامعه». تهران: دانشگاه امام صادق g.
طالبی، ابوتراب؛ براق علی‌پور، الهه.(1394). «گونه‌شناسی زیارت و دینداری زائران؛ معناکاوی کنش زیارت زائران امام رضا g». علوم اجتماعی. 69. صص: 75- 106.
طریحی‌، فخرالدین بن محمد.( 1408ق‌/ 1367). مجمع البحرین. تهران‌: دفتر نشر فرهنگ اسلامی‌.
عبدخدایی، زهرا؛ طیوری، امیر. ( 1398). «تفاوت‌های مرور روایتی و مرور نظام‌مند». مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی. (18)19. صص: 166-168.
فاضلی، نعمت الله؛ اکبری، زهرا.(1396). «تغییرات معناشناختی کنش زیارت از منظر انسان‌شناسی تفسیری، مطالعۀ موردی زائران امام رضاg». اسلام و علوم اجتماعی.(9)17. صص:17-40.
فاضلی، نعمت الله؛ اکبری، زهرا؛ حسینی، احمد.( 1399). «تحلیل فرهنگی نسبت میان زیارت و عرفی‌گرایی در جامعه معاصر ایران؛ مطالعه مردم‌نگارانه زیارت امام رضاg از منظر انسان‌شناسی». اسلام و علوم اجتماعی(12) 23. صص: 79-106.
فرجی، مهدی؛ کاظمی، عباس. (1388). «بررسی وضعیت دینداری در ایران: (با تاکید بر داده‌های پیمایش‌های سه دهه گذشته)». تحقیقات فرهنگی. (2)6. صص: 79-95.
فروغ‌زاده، سیمین؛ رضوی‌زاده، ندا.(1393). «گونه‌شناسی گردشگران شهری: کاربست مدل نهادی کوهن(مطالعۀ موردی: شهر مشهد)». برنامهریزی و توسعۀ گردشگری. 9. صص: 169-190.
فیروزی، محمدعلی، جوان، جعفر؛ توانگر، معصومه. (1398). «تبارشناسی نقش زیارتی - گردشگری شهر مشهد». جغرافیا و توسعه ناحیهای. سال 17. شماره‌ 1 (پیاپی32). صص: 155-191.
قهرمان، آرش؛ اصغرپور ماسوله، احمدرضا؛ خوارزمی، امید علی؛ نوغانی، محسن؛ اکبری، حسین. (1400). «گونه‌شناسی گردشگران بر اساس نوع اقامت در شهر مشهد». مطالعات اجتماعی گردشگری. (9)17. صص: 189- 218.
کرمانی، مهدی؛ اصغرپور ماسوله، احمدرضا؛ واعظ موسوی، محمد مهدی. (1398). «گونه‌شناسی کیفی سبک‌های زیارتی جوانان در شهر مشهد». مطالعات اجتماعی گردشگری.(7)13. صص: 25-52.
لطیفی، میثم.(1397). «روش‌شناسی گونه‌شناسی: رهنمونی بر نظریه‌پردازی در دانش مدیریت». مطالعات مدیریت دولتی ایران. شماره دوم. صص: 25-52.
میلانی، سیدعلی. ( 1413ق).  الإمامه فی أهم الکتب الکلامیه وعقیده الشیعه الإمامیه. قم: الشریف الرضی.
نودهی، فرامرز؛ بهروان، حسین؛ یوسفی، علی؛ محمدپور، احمد. (1394). «فراسوی دوگانه زائر گردشگر؛ گونه‌شناسی تجربه سفر زائران مرقد منور امام رضا g». راهبرد اجتماعی فرهنگی. (4)15. صص: 193-217.
یوسفی، علی؛ صدیق اورعی، غلامرضا؛ کهنسال، علیرضا؛ مکری‌زاده، فهیمه. (1391). «پدیدارشناسی تجربی زیارت امام‌رضا g». مطالعات اجتماعی ایران. ( 6) 3-4. صص: 180-198.